EURASIAN JOURNAL OF

FAMILY MEDICINE

AVRASYA AİLE HEKİMLİĞİ DERGİSİ

Total Visitors : 109,041

 

Bir Diş Hekimliği Fakültesi Çalışanlarında Periyodik Muayene, Viral Parametreler, Tükenmişlik Sendromu ve Depresyon Durumlarının Değerlendirilmesi

Evaluation of Periodic Examination, Viral Parameters, Burnout Syndrome and Depression Status of The Dental Faculty Staff

Kamile Marakoğlu, Nisa Çetin Kargın, Mehmet Ali Erkal

 

How to cite / Atıf için: Marakoğlu K, Çetin Kargın N, Erkal MA. Bir Diş Hekimliği Fakültesi Çalışanlarında Periyodik Muayene, Viral Parametreler, Tükenmişlik Sendromu ve Depresyon Durumlarının Değerlendirilmesi. Euras J Fam Med 2017;6(1):25-34

 

Original Research / Orijinal Araştırma


ÖZET

Amaç: Bu çalışmada, Diş Hekimliği Fakültesi çalışanlarının, periyodik muayene ve taramalarının, viral enfeksiyon ve kan parametrelerinin, aşı durumlarının, tükenmişlik ve depresyon semptomları ile iş yerinde karşılaştıkları risk faktörlerinin değerlendirilmesi amaçlandı.  

Yöntem: Bu çalışma tanımlayıcı-kesitsel tipte olup, Selçuk Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi 2015-2016 eğitim ve öğretim yılında çalışan toplam 162 kişinin 155’i (%95,7) taramaya katılmıştır. Periyodik sağlık muayenesi taramaları esnasında çalışanların sosyodemografik özellikleri, risk faktörleri ve aşı durumları toplandı, kan tahlilleri ile birlikte Maslach Tükenmişlik Ölçeği ve Beck Depresyon Ölçeği dolduruldu. 

Bulgular: Taramaya katılanların 79’u (%51) asistan diş hekimi, 39’u (%25,2) öğretim üyesi, 37’si (%23,9) diğer sağlık çalışanından oluşmaktadır. Taramaya katılanların yaş ortalaması 35,45±9,76 yıl (min=24, max=59) olup % 54,8’i (n=85) kadınlardan oluşmaktadır. Katılımcıların en sık ifade ettikleri kronik hastalıklardan ilk üçü hipotiroidi (n=11, %7,09), diyabet (n=8, %5,1), hipertansiyon (n= 4, %2,5) idi. Taramaya katılanların riskli durum öyküsü arasında (n=39) ilk üçü toz maruziyeti (n=8 kişi, %20,5), toz ve radyasyon (n=7, %17,9), akrilik maruziyeti (n=6, %15,4) oluşturmaktaydı. Taramaya katılıp kan tahlili yaptıranların 69’unda (%45,1) hepatit A antikor pozitifliği mevcut iken, 84’ünde (%54,9) hepatit A’ya karşı antikor negatif idi. Taramaya katılanlardan profesörlerin duygusal tükenme puan ortalamaları asistanlardan istatistiksel olarak anlamlı derecede düşük olup taramaya katılanların Beck Depresyon Ölçeği kategorize edildiğinde 10’unda (%6,5) depresyon semptomları mevcut olup 17 ve üzeri idi. 

Sonuç: Gerekli önlem alındığında ve erken tanı konulduğunda önlenebilir durumlar olan işle ilgili olumsuzlukların tespiti ve düzeltilmesi hem verilen hizmet kalitesinin artmasında hem de diş hekimleri gibi sağlık çalışanlarında önem arz etmektedir.

Anahtar kelimeler: diş hekimliği, sağlık personeli, önleme ve kontrol

ABSTRACT

Aim: We aimed to evaluate the periodic examinations, viral infection screening, biochemical parameters and vaccination status, along with the burnout and depression symptoms of employees at Faculty of Dentistry.

Methods: This study was a cross-sectional descriptive study among 155 of 162 (95.7%) employees of Selcuk University Faculty of Dentistry in the 2015-2016 academic year. Along with the Maslach Burnout and Beck Depression Inventories, socio-demographic characteristics, risk factors and, vaccination status were recorded; blood tests were done, burnout levels and depressive symptoms of employees were screened. 

Results: Of the study group; 79 (51%) were trainees, 39 (25.2%) were academician and 37 (23.9%) were other health staff in dentistry. The average age of the participants is 35.45 ± 9.76 years (min = 24, max=59) and 85 (54.8%) were women. First three of the most common chronic diseases among the  participants were hypothyroidism 11 (7.09%), diabetes 8 (5.1%) and hypertension 4 (2.5%). First three of the most common risk status of the participants (n=39) were dust exposure 8 (20.5%), radiation and dust 7 (17.9%), acrylic exposure 6 (15.4%). Of the participants, 69 (45.1%) had positive hepatitis A antibody and 84 (54.9%) were negative for hepatitis A antibody. Mean emotional exhaustion score of full professors who attended the screening was significantly lower than the trainees’ and when categorized 10 (6.5%) had significant depressive symptoms (17 and above score) in the Beck Depression Inventory. 

Conclusion: When taking necessary precautions and early diagnosis detection of preventable work-related situations and correcting the negative situations are important for both in providing quality of health services and  in health professionals such as dentists.

Keywords: dentistry, health personnel, prevention & control


 

Giriş

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tanımlarına göre hekimler, diş hekimleri, eczacılar, hemşireler, tıp fakültesi ve hemşirelik öğrencileri, teknisyenler, ilk yardım personeli, morg görevlileri, atık toplayan işçiler, güvenlik görevlileri ve sağlık hizmetinde çalışan gönüllüler, sağlık çalışanı olarak kabul edilmektedir. Sağlık çalışanları, günlük çalışma ortamlarında fiziksel, kimyasal, mikrobiolojik, psikolojik açıdan risk altındadır (1,2). Bu risk etmenleri değerlen-dirilirken ayrıntılı anamnez büyük önem taşımaktadır. Çevresel anamnez alınırken, kişinin halen yaşamakta olduğu yer ile doğumundan itibaren yaşadığı yerlerin ve bu yerlerdeki çevresel maruziyete kalmaya sebep olabilecek ajanların saptanılmasına çalışılmalıdır. Mesleki anamnez alınırken, kişinin yaptığı işin isminden çok, fiilen yaptığı iş, o işi yaptığı ortam ve çalışma koşulları da ayrıntılı olarak kaydedilmelidir. Bunun için, gereğinde işverenden ve ilgili sosyal güvenlik kurumu birimlerinden, kişinin çalışma süre ve koşulları ile yapılmakta olan işin niteliği hakkında bilgi istenebilir. Ayrıca, işçi sağlığı ve güvenliği merkezinden işyerinde yapılmış olan ortam analizi sonuçları temin edilebilir. Ayrıntılı iş anamnezinin yanında, ayrıntılı sigara anamnezi de alınmalıdır.  Bir işyerinde çalışan için erken tanı, aynı bölümdeki diğer çalışanlar için koruyucu önlemi gündeme getireceğinden, erken tanıların artması toplumsal erken tanıyı sağlayacaktır (3,4).

Hekimlik ve diş hekimliği uygulamaları keskin görüş, iyi duyma, derinlik anlayışı, el becerisi ile birlikte psikomotor beceri ve uzun süreli işlemler nedeniyle bedenin genel duruşunun korunması gibi çeşitli fiziksel nitelikler, zihinsel dikkat, keskin aletlerle çalışmak, doğru karar verme yeteneği, iyi bir iletişim ve idari becerileri gerektirir. Bu yeteneklerde, birer birer veya hepsinde birden azalma olması, yetenekli ve verimli bir diş hekiminin performansını etkileyebilir. Bu nedenle, diş hekimi ve beraberinde çalışan yardımcıların sağlığı ve mutluluğu, klinik faaliyetleri icra etmek için gerekli kabiliyetler ile sıkı sıkıya bağlıdır. Bütün bu özellikler diş hekimliği mesleğini diğer mesleklerden ayırır. Diş hekimliği çalışanlarında - tüm bu risklerden en önemlileri olarak - enfeksiyon hastalıkları, kimyasallar, perkütan yaralanmalar, aşı durumları ve ruhsal durumlar, alerji durumları, tüberküloz, kas iskelet sistemi rahatsızlıkları büyük önem taşımaktadır. Modern diş hekimliğinde iş sağlığı problemleri nedenleri Tablo 1’de görülmektedir (5-7). 

 

Tablo 1. Modern diş hekimliğinde iş sağlığı problemleri nedenleri

Risk Tipi

İş Sağlığı Problemi

Sorumlu Ajanlar

Enfeksiyon

Enfeksiyöz biyoaerosoller (dental prosedürler, hasta ve personel, klima ve çevresel kaynaklı)

Bakteriler

Virüsler

Mantarlar

Prionlar

Girişimsel işlemler sırasında kazara enfekte vücut sıvısına maruziyet

Hepatit A, B, C ve D

HIV

Hastalardan ve personelden solunumsal ve diğer bulaş yollarıyla bulaşan grip, siğil ve uçuk gibi hastalıklar

İnfluenza, Sitomegalovirüs, Kızamık, Kızamıkçık, Kabakulak, Siğil Virüsü, Herpes Simplex Virüs, Sifiliz

Kimyasallar

Solunumsal hipersentiviteyi de kapsayan dental materyallerin toksisitesi

Civa

Metil metakrilat

Siyanoakrilat

Sterilizasyon metodlarının toksisitesi

Gluteraldehit

Alkol

Etilen oksid

Iyodin

Anestezik gazların toksisitesi

Nitröz oksid

Halotan

Havada uçuşan partiküllerin toksisitesi

Mineral/Fibröz tozlar

Kontakt dermatit

İrritasyon

El temizleme ajanları

Çözücüler

Pudra

Allerjik veya lateks dermatiti

Lateks

Akrilik

Civa

Sterilizasyon ajanları

Tıbbi ajanlar

Fiziksel

İonize radyasyon yaralanmaları

Non-iyonize radyasyon yaralanmaları

Gürültüye bağlı işitme kaybı

Periferal nöropati

Yanıklar ve otoklav yanıkları

X ışınları

Mavi/Ultraviyole ışık

Gürültü

Vibrasyon

Yanık

Ergonomik

Kas iskelet bozuklukları (baş, boyun ve omuz bozuklukları)

Variköz venler,Hemoroidler

Uygunsuz postür

Uzayan ayakta kalma

Karpal tünel sendromu ve diğer mesleki bozukluklar

Tekrarlayan görevler

Yaralanma

Göz yaralanması, Konjuktivit

Uçuşan artık maddeler

Psikolojik

Stres

Ameliyat süreleri

Prosedür karışıklıkları

Hasta ve personel ilişkileri

Finansal sorunlar

 

Periyodik sağlık muayenesi; sonuçları çabuk alınabilen ve kolay uygulanabilen pratik yöntemler kullanarak, toplumda görünüşte sağlıklı olan fakat sağlık problemine sahip olma olasılığı bulunan bireylerin belirlenmesi veya diğer bir deyişle sağlık problemi olan bireylerin sağlıklı bireylerden ayrılmasıdır (4,8,9). Tanımda da bahsedildiği gibi toplum taramaları sonucunda “normal bireyler” (sağlıklı bireyler) sağlık problemi olma riski olan kişilerden ayrılmaktadır. Daha sonraki aşamada sağlık problemi şüphesi olduğu belirlenen bireylere bu sağlık problemi ile ilgili kesin tanı yöntemleri ile kesin olarak sağlık problemi teşhisi konulmaktadır.

Diş  hekimliği çalışma ortamında kan ve vücut sıvıları ile birçok enfeksiyon etkeninin bulaşma riski olmakla birlikte burada en önemli grubu viral etkenler oluşturmaktadır. Viral etkenlerin önemli bir kısmını ise hepatit B virüsü (HBV), hepatit C virüsü (HCV), insan immün yetmezlik virusu (HIV) oluşturmaktadır. HCV ve HIV’den farklı olarak HBV aşı ile korunulabilen enfeksiyon etkenleri arasında yer almasına karşın, halen özellikle gelişmekte olan ülkelerde yaygınlığını korumaya devam etmektedir. Kan ile temaslı, invazif işlerde çalışanlar gibi, diş hekimleri de meslekleri gereği HBV enfeksiyonu ile mesleksel maruziyet olarak sık karşılaşmaktadırlar (10,11).  

Uzun yıllardan bu yana yapılan önemli araştırmalar tükenme riskinin doktorlar, hemşireler ve diş hekimleri gibi özellikle sağlık sektöründe çalışanlar, öğretmenler, psikologlar, çocuk bakıcıları gibi insanlarla yüz yüze çalışan mesleklerde diğer mesleklere göre daha yüksek olduğunu göstermektedir. Diş hekimliği çalışanları da özellikler ruhsal risk etmenleri açısından muayeneleri yapılarak ruhsal durumları da göz önünde bulundurulmalıdır (4,12).

Bu taramada, Selçuk Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi 2015-2016 eğitim ve öğretim yılında çalışanların, periyodik muayene ve taramalarının,  viral enfeksiyon ve kan parametrelerinin, aşı durumlarının, tükenmişlik ve depresyon semptamotolojisi durumlarının ve iş yerinde karşılaştıkları risk faktörlerinin değerlendirilmesi amaçlandı.  

Yöntem 

Bu çalışma tanımlayıcı-kesitsel tipte olup, Selçuk Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi 2015-2016 eğitim ve öğretim yılında çalışan toplam 162 kişinin 155’i (%95,7) taramaya katılmıştır. Bunlardan 4 kişi izinli, 1’i henüz muayeneye gelmemiş, 2 kişi fakülteden ayrılmıştır. Bu çalışma için Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi etik komisyonundan onay alındı. 

Periyodik sağlık muayenesi taramaları esnasında çalışanların sosyodemografik özellikleri, risk faktörleri, aşı durumları, kan tahlilleri yanı sıra tükenmişlik düzeylerinin belirlenmesi için 22 sorudan oluşan Maslach Tükenmişlik Ölçeği (duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı) ve 21 sorudan oluşan Beck Depresyon Ölçeği puanları değerlendirildi. Taramaya katılanların hemogram, açlık kan şekeri, total kolestrol, HDL, LDL, trigliserid değerleri ve viral parametrelerden HBsAg,  anti-HBS, anti-HAV IgG, anti-HCV, anti-HIV değerleri ölçüldü. Çalışanların boy ve kilo ölçümleri yapılarak vücut kitle indeksleri (VKİ) hesaplandı. 

Maslach Tükenmişlik Ölçeği, Maslach tarafından geliştirilen ve tükenmişlik sendromunun değerlendirilmesinde en yaygın kullanılan ölçektir. Ölçek, tükenmişliği duygusal tükenme (DT), duyarsızlaşma (D) ve kişisel başarı hissi (KB) olmak üzere üç alt boyutta değerlendirmekte ve toplam 22 maddeden oluşmaktadır. Ölçekte bulunan (1, 2, 3, 6, 8, 13, 14, 16, 20) numaralı 9 madde “Duygusal Tükenme” (DT); (5, 10, 11, 15, 22) numaralı 5 madde “duyarsızlaşma” (D); ve (4, 7, 9, 12, 17, 18, 19, 21) numaralı 8 madde “kişisel başarı” (KB) alt ölçeğine ait puanların hesaplanmasında kullanılır. Ölçek 5' li Likert tipi, 22 maddelik bir araçtır ve her maddeye 0-4 arasında puan verilir. Puanlar her alt ölçek için ayrı ayrı hesaplanmaktadır. Alt ölçeklerden elde edilen puanlar için kesme değeri olmadığından tükenme var ya da yok biçiminde bir ayırım yapılamamaktadır. Tükenmişliğin, bu üç yönü arasındaki ilişkiyle ilgili olarak, her alt ölçeğin puanı ayrı olarak değerlendirilmekte ve tek bir toplam puanla birleştirilmemektedir. Sonuç olarak her birey için üç ayrı puan hesaplanmaktadır. Maslach Tükenmişlik Ölçeği puan dağılımı Tablo 2’de görülmektedir. 

Tablo 2. Maslach Tükenmişlik Ölçeği puan dağılımı

 

Yüksek

Orta

Düşük

Duygusal Tükenme

≥18

12-17

0-11

Duyarsızlaşma

≥10

6-9

0-5

Kişisel Başarı

0-21

22-25

≥26

 

Beck Depresyon Ölçeği, depresyonda görülen bedensel, duygusal, bilişsel ve motivasyonel belirtileri ölçmektedir. Ölçeğin amacı depresyon tanısı koymak değil, depresyon yönünden riski belirlemek ve depresif belirtilerin düzeyini ölçmektir. Beck tarafından geliştirilmiş olup ülkemizde geçerlilik ve güvenilirlik çalışması Hisli tarafından yapılmıştır (13,14). Toplam 21 kendini değerlendirme cümlesi içermekte ve dörtlü likert tipi ölçüm sağlamaktadır. Her madde 0-3 arasında giderek artan puan alır ve toplam puan 0-63 arasında değişir. Toplam puanın yüksekliği depresyon düzeyinin ya da şiddetinin yüksekliğini gösterir. Ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışmasında kesme puanı 17 olarak belirlenmiştir.

Verilerin istatistiksel analizi için SPSS 16.0 versiyonu kullanıldı. Verilerin değerlendirilmesinde sayı, yüzde, ortalama, standart sapma,  minumum ve maximum değerleri kullanıldı. Kategorik verilerin değerlendirilmesinde Ki-kare testi kullanıldı. Ortalamalar arası farkın önemlilik testi olarak tek yönlü varyans analizi (ANOVA) testi kullanıldı.  

Bulgular

Selçuk Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi 2015-2016 eğitim ve öğretim yılında toplam 162 kişinin 155’i (%95,7) taramaya katılmıştır. Bunlardan 4 kişi izinli, 1’i henüz muayeneye gelmemiş, 2 kişi fakülteden ayrılmıştır. 

Taramaya katılanların 79’u (%51) asistan diş hekimi, 39’u (%25,1) öğretim üyesi, 37’si (%23,9) diğer sağlık çalışanından oluşmaktadır. Taramaya katılan 9 ana bölümden 27’si (%17,4) ortodonti, 16’sı (%10,3) protez, 16’sı (%10,3) cerrahi, 14’ü (%9) pedodonti, 13’ü (%8,4) endodonti, 12’si (%7,7) periodontoloji, 12’si (%7,7) tedavi, 8’i (%5,2) oral diagnoz, 37’si (%23,9) diğer sağlık çalışanlarından oluşmaktadır. Demografik veriler Tablo 3’ de görülmektedir.

 

Tablo 3. Taramaya katılan grupların demografik verileri 

 

 

Asistan

n              %

Öğretim Üyesi

n          %

Diğer 

n             %

Toplam

n           %

Cinsiyet

Kadın

Erkek

Toplam 

53          67,1

26          32,9

79        100,0                   

19       48,7

20       51,3

39     100,0

13         35,1

24         64,9

37       100,0

85        54,8

70        45,2

155      100,0

Medeni durum

 

Evli

Bekar

Toplam

 25         30,6

 54         68,4

 79       100,0                   

34        87,2

5        12,8

39      100,0

 33        89,2

  4        10,8

  37      100,0

 92      59,4

  63      40,6

 155    100,0

Yaş 

 

Ort±SD

Min-Max

27,67±2,63

24- 41

42,46±6,45 

31- 58

44,70±8,62

27-59

35,45±9,76 

24- 59

Çocuk sayısı

 

Ort±SD

Min-Max

0,11±0,39 

0- 2

1,56±0,91 

0-3

1,89±1,19

0-4

0,90 ±1,13

0-4

Haftalık çalışma saati

 

Ort±SD

Min-Max

38,19±25,94

20- 80

38,23±4,34

 20- 45

40,00±1,17 

35- 45

38,63±4,84

20- 80

Meslekte çalışma yılı

 

Ort±SD

Min-Max

3,97±2,63

1- 19

19,10±6,37

7- 33

21,83±8,30

6- 34

12,04±9,93

1-34

Fakültede çalışma yılı

 

Ort±SD

Min-Max

3,94±2,64

1- 19

18,82±6,17

7- 30

12,05±8,24

1- 27

9,62±8,25

1- 30

BDÖ

 

Ort±SD

Min-Max

5,89 ±6,19

0- 30

4,25±4,55

0-15

5,08±7,04

0- 30

5,29±6,05

0- 30

Boy (cm)

 

Ort±SD

Min-Max

170,35±8,60

150-187

169,97±9,55

152-188

170,41±10,07

150-185

170,27±9,15

150-188

Kilo (kg)

 

Ort±SD

Min-Max

67,50±15,18

46-110

76,65±14,94

48-120

80,94±16,60

46-109

73,01±16,44

46-120

VKİ

 

Ort±SD

Min-Max

23,07±3,89

16,25-35,26

26,32±3,30

18,99-37,04

27,67±4,35

17,97-34,75

24,99±4,34

16,25-37,04

 

Taramaya katılanların Beck Depresyon Ölçeği kategorize edildiğinde 10‘unda (%6,5) depresyon semptamotolojisi mevcut olup (17 puan ve üzeri), 145’inde (%93,5) depresyon semptamotolojisi (17 puan altı) mevcut değildi. Asistanların 7’sinde (%8,9) depresyon semptamotolojisi mevcut olup (17 puan ve üzeri) 72’sinde (%91,1) depresyon semptomatolojisi (17 puan altı) yoktu. Öğretim üyelerinin 39’unda (%100) depresyon semptomatolojisi (17 puan altı) gözlenmedi. Diğer sağlık çalışanlarında  ise 3’ünde (%8,1) depresyon semptamatolojisi olmasına karşın 34’ünde (%91,9) ise depresyon semptamotolojisi mevcut değildi.  Taramaya katılanların memleketleri en sık ilk 3’ü; 46 kişi Konya (%29,7), 18’i Ankara (%11,6), 8’i İstanbul (%5,2) gelmektedir. Taramaya katılanların 1’i (%0,6) kişi alkolü bırakmış, 10 kişi (%6,5) sigarayı bırakmıştı. Taramaya katılanların özgeçmişine ait  sorgulamaları Tablo 4’de verilmiştir.

 

Tablo 4. Taramaya katılanların özgeçmiş sorgulamaları

 

Asistan

Öğretim Üyesi

  Diğer sağlık çalışanı

Toplam

 

Evet

n (%)   

Hayır

n (%)

Evet

n (%)   

Hayır

n (%)

Evet

n (%)   

Hayır

n (%)

Evet

n (%)   

Hayır

n (%)

Alkol

7 (8,9)

72 (91,1)

4 (10,3)

34 (87,2)

0 (0,0)

37 (100)

11 (7,1)

143 (92,3)

İş ile ilgili hastalık

2 (2,5)

77 (97,5

1 (2,6)

38 (97,4)

1 (2,7)

36 (97,3)

  4 (2,6)

151 (97,4)

Maluliyet

0 (0,0)

79 (100,0)

1 (2,6)

38 (97,4)

1 (2,7)

36 (97,3)

  2 (1,3)

153 (98,7)

Sigara

6 (7,6)

71 (89,9)

7 (17,9)

28 (71,8)

7 (18,9)

26 (70,3)

20 (12,9)

125 (80,6)

Kronik hastalığı

10 (12,7)

69 (87,3)

17 (43,6)

22 (56,4)

10 (27,0)

27 (73,0)

37 (23,9)

118 (76,1)

Riskli durum

26 (32,9)

53 (67,1)

11 (28,2)

28 (71,8)

 2 (5,4)

35 (94,6)

39 (25,2)

116 (74,8)

Ameliyat öyküsü

24 (30,4)

55 (69,6)

25 (64,1)

14 (35,9)

20 (54,1)

17 (45,9)

69 (44,5)

86 (55,5)

Hastaneye yatış

27 (34,2)

52 (65,8)

29 (74,4)

10 (25,6)

23 (62,2)

14 (37,8)

79 (51,0)

76 (49,0)

Hipertansiyon

2 (2,5)

77 (97,5)

6 (15,4)

33 (84,6)

 6 (16,2)

31 (83,8)

14 (9,0)

141 (91,0)

 

Taramaya katılanların kronik hastalıklarının en sık ilk 3’ü; hipotiroidi 11 kişi (%7,09), diyabet 8 kişi (%5,1), HT 4’er kişi (%2,5) idi. Taramaya katılanların riskli durum öyküsünde (n=39) en sık ilk 3’ü: toz maruziyeti 8 kişi (%20,5), toz+radyasyon 7 kişi (%17,9), akrilik maruziyeti 6 kişi (%15,4) olup diğerleri toz+akrilik 3 kişi (%7,7), havalandırma 1 kişi (%2,6), Nahipoklorid 1 kişi (%2,6), Nahipoklorid+ kloroform+kompozit 1 kişi (%2,6), gluteraldehid 1 kişi (%2,6), koroziv madde 1 kişi (%2,6), yoğun stres 1 kişi (%2,6), toner tozu maruziyeti+ışık+hava+ ergonomik sorunlar 1 kişi (%2,6), güvenlik ekipman+ ergonomi+enfeksiyon 1 kişi (%2,6), kan+tükürük 1 kişi (%2,6), radyasyon 1 kişi (%2,6), stres+ dezenfektan+kompozit 1 kişi (%2,6), restorasyon+ radyasyon 1 kişi (%2,6), bel fıtığı 1 kişi (%2,6), temizleme+radyasyon 1 kişi (%2,6) mevcuttu. 

Taramaya katılanlardan göz muayenesini tamamlayan 133 (%85,8) kişiden 55’inin (%39,6), gözde miyop, 3’ünün (%2,2) hipermetrop, 2‘sinin (%1,4) astigmat problemi mevcut idi; 79 (%56,8) kişide göz kusuru yoktu. 

Taramaya katılanların difteri tetanoz aşılanma durumu sorgulandığında 1 doz difteri tetanozu 134’ünün (%86,5) tam, 21’inin (%13,5) eksik idi. İkinci doz difteri tetanozu 55’inin (%35,5) tam, 100’ünün (%64,5) eksik idi. Üçüncü doz difteri tetanozu 44’ünün (%28,4) tam, 111’inin (%71,6) eksik idi. Dördüncü doz difteri tetanozu 24’ünün (%15,5) tam, 131’inin (%84,5) eksik idi. Beşinci doz difteri tetanozu 21’inin (%13,5) tam, 134’ünün (%86,5) eksik idi.  

Taramaya katılanların hepatit B aşılanma durumu sorgulandığında; 1. doz hepatit B 143’ünün  (%92,3) tam, 12 (%7,7) eksik idi.  2. doz  hepatit  130’unun  (%83,9) tam, 25 (%16,1) eksik idi.  3. doz hepatit B aşısı 128’nin (%82,6) tam,  27’sinin  (%17,4) eksik idi. 

Taramaya katılanların kızamık, kızamıkçık, kabakulak (KKK) aşılanma durumu sorgulandığında; 1. doz KKK aşılarının 122’sinin (%78,7) tam, 33’ünün (%21,3) eksik idi. İkinci doz  KKK aşılarının  60’ının (%38,7) tam, 95’inin (%61,3) eksik idi. 

Taramaya katılıp kan tahlili yaptıranların hepatit B aşı antikor durumu sorgulandığında anti-HBs 18’inde (%11,8) negatif, 135 ‘inde (%88,2) pozitif idi. Taramaya katılıp kan tahlili yaptıranların 133’ü (%86,9) yeterli antikor düzeyine (>10 mIU/mL), 20’si (%13,1) yetersiz (<10mIU/mL) antikor düzeyine sahipti. Taramaya katılıp kan tahlili yaptıranların 69’unda (%45,1) Anti-HAV IgG  pozitifliği mevcut iken, 84’ünde (%54,9) Anti-HAV IgG  negatif idi. 

Taramaya katılıp kan tahlili yaptıranların hiçbirinde HCV, HIV pozitifliği saptanmadı. Taramaya katılanların tansiyon ve laboratuar ölçüm sonuçları ortalamaları Tablo 5’de verilmiştir.

 

Tablo 5. Taramaya katılanların ölçüm sonuçları 

 

 

Asistan

Öğretim Üyesi

Diğer sağlık çalışanı

Toplam

 

Sistolik tansiyon

 

Ort±SD

Min-Max

111,67± 9,22*

95- 136

118,79± 15,03*

90- 167

118,46± 18,43

90- 157

115,08 ±13,80

90- 167

f=5,202

p=0,007

Diyastolik tansiyon

 Ort± SD

Min-Max

72,10± 7,31*

60- 96

77,33± 9,10*

60- 100

73,75± 8,82

60- 92

73,81 ± 8,39

60- 100

f=5,362

p=0,006

Nabız sayısı

 

Ort± SD

Min-Max

73,03± 5,22*

62- 106

82,71± 13,71**

65- 127

74,51± 5,38*

65-86

75,82 ± 9,13

62- 127

f=18,627

p=0,000

Açlık glukoz

 

Ort± SD

Min-Max

79,31± 8,94**

56-129

87,82± 15,68*

69-161

91,77±23,49*

68- 185

84,33± 15,96

56- 185

f=9,601

p=0,000

Trigliserid

 

Ort± SD

Min-Max

99,31±57,16*

40- 363

152,41± 154,95

56- 968

199,86±157,2*

62- 871

135,85± 102,0

40- 968

f=9,693

p=0,000

Kolesterol

 

Ort± SD

Min-Max

189,72± 32,00*

127- 286

219,33± 39,23*

154- 374

210,51± 40,91

139- 325

202,03± 38,17

127- 374

f=10,046

p=0,000

HDL

 

Ort± SD

Min-Max

53,77± 10,43**

30-79

48,69±10,65*

28- 74

43,34± 9,36*

30- 71

50,09± 11,04

28- 79

f=13,019

p=0,000

LDL

Ort± SD

Min-Max

116,09±27,56*

64,60- 218

141,27± 28,22*

83,80- 201,60

127,20± 35,80

44,80- 209,20

125,05± 31,40

44,80- 218

f=9,447

p=0,000

Hemoglobin

Ort± SD

Min-Max

14,48± 1,57

11- 17,90

14,51± 1,42

11,10- 16,80

14,80± 2,09

9,20- 17,90

14,56± 1,66

9,20- 17,90

f=0,456

p=0,635

MTÖ- DT

 

Ort± SD

Min-Max

13,15± 6,77**

0-29

8,28± 5,23*

         0-20

7,56± 7,44*

0-27

10,59±7,05

0-29

f=12,234

p=0,000

MTÖ- Duyarsızlaşma

Ort± SD

Min-Max

5,10± 3,36**

0-13

2,53± 2,10*

0-8

2,48± 2,98*

0-12

3,83±3,25

0-13

f=14,353

p=0,000

MTÖ- Kişisel Başarı

Ort± SD

Min-Max

21,48± 3,89**

12-32

24,12± 5,24*

0-30

24,92±4,94*

12-32

22,97±4,65

0-32

f=5,584

p=0,005

BDÖ

Ort± SD

Min-Max

5,89±6,19

0-30

4,25±4,55

           0-15

5,09±7,04

         0-30

5,29±6,05

0-30

f=0,990

p=0,374

 

Taramaya katılanların LDL değerleri 37’sinin (%24,2) optimal (<100), 49’unun (%33,1) normal (100-130 arası), 63 ünün (%41,2) yüksek (130-200 arası) ve 4’ünün (%2,6) çok yüksek olduğu (200 üzeri)  tespit edilmiştir. Taramaya katılanların BMI sonuçları ortalamaları Tablo 6’da verilmiştir.

Taramaya katılan asistan, öğretim üyesi ve diğer sağlık çalışanı olarak değerlendirildiğinde; asistanların duygusal tükenme puan ortalamaları diğer sağlık personelinden anlamlı derecede yüksekti (f=12,234, p=0,000). Taramaya katılanlardan asistanların duyarsızlaşma puan ortalamaları diğer sağlık personelinden anlamlı derecede yüksekti (f=14,353, p=0,000). Taramaya katılanlardan asistanların kişisel başarı puan ortalamaları diğer sağlık personelinden anlamlı derecede düşüktü (f=5,584, p=0,005).

 

Tablo 6. Taramaya katılanların BMI değerleri

VKİ

Asistan

n (%)

Öğretim Üyesi

n (%)

Diğer 

n (%)

 

Düşük 

(18,5↓) 


(6,3)

0,0 
(0,0)


(2,7)  

     

 

Normal

(18,5-24,99) 

50 
(63,3)

13 
(33,3)

10 (27,0)

 

Fazla kilolu+ Obez

(25-29,99 ve 30↑) 

24 (30,4)** 

26 (66,7)*

26 (70,2)*

X2=23,488

p=0,000

Toplam 

79 
(100,0)

39 (100,0)

37 (100,0)

 

 

Taramaya katılan asistan, yardımcı doçent, doçent ve profesörler değerlendirildiğinde; profesörlerin duygusal tükenme puan ortalamaları asistanlardan istatistiksel olarak anlamlı derecede düşüktü (p=0,001). Taramaya katılanlardan profesörlerin duyarsızlaşma puan ortalamaları asistanlardan istatistiksel olarak anlamlı derecede düşüktü (p=0,000). Taramaya katılanlardan profesörlerin kişisel başarı puan ortalamaları asistanlardan istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksekti (p=0,027). Taramaya katılanlardan profesörlerin Beck Depresyon Ölçeği puanı asistanlara göre istatistiksel olarak anlamlı derecede düşüktü (p=0,000) (Tablo 7).

 

Tablo 7. Akademik gruplar arasında MTÖ alt grupları ve BDÖ’nün ilişkisi

 

Duygusal tükenme

Min-Max

Duyarsızlaşma

Min-Max

Kişisel başarı

Min-Max

BDÖ

Min-Max

Asistan 

13,15±6,77*

0-29

5,10±3,36*

0-13

21,78±3,89*

12-32

5,89±6,19*

0-30

Yrd. Doç.

9,85±4,74

5-18

3,85±2,26

1-8

22,00±3,95

14-26

5,71±6,31

0-13

Doçent

9,84±4,43

3-18

3,07±2,43

0-7

24,46±3,40

19-30

6,92±4,21

1-15

Profesör

6,63±5,62*

0-20

1,68±1,41*

0-5

24,68±6,54*

0-30

1,89±2,62*

0-9

Toplam

11,54±6,69

0-29

4,25±3,23

0-13

22,55±4,50

0-32

5,35±5,73

0-30

 

f=6,058

p=0,001

f=7,477

p=0,000

f=3,164

p=0,027

f=3,02

p=0,033

Oral diagnoz bölümünde çalışan asistanların BDÖ puan ortalamaları tedavi bölümünde çalışan asistanların BDÖ puan ortalamalarından istatistiksel açıdan anlamlı derecede yüksekti (p=0,000).

Oral diagnoz bölümünde çalışan öğretim üyelerinin kişisel başarı puan ortalamaları endodonti, periodontoloji, pedodonti, tedavi, cerrahi, ortodonti ve protez bölümünde çalışan hocaların kişisel başarı puan ortalamasından istatistiksel açıdan anlamlı derecede düşüktü (sırasıyla p=0,027; 0,046; 0,029; 0,035; 0,012; 0,028; 0,004).

Tartışma 

Ülkemizde özellikle son yıllarda sağlık personelinin sağlığı ile değişik çalışmalar gerçekleştirildiği halde mesleki risk etmenleri, çalışma koşulları, özlük hakları, sağlık çalışanlarının sağlığı, sağlık çalışanlarının psikolojik ve fiziksel hastalıkları gibi konuların daha ayrıntılı ve değişik boyutlarda incelenmesi gerekmektedir. 

Bizim çalışmamızda, taramaya katılıp kan tahlili yaptıranların %86,9’u yeterli antikor düzeyine (>10 mIU/mL), %13,1’i yetersiz (

Diş hekimliğinde diğer sağlık birimlerinde olduğu gibi stres önemli bir faktördür. Bu çalışmada da mesleğin ilk yıllarında olan asistanlarda duyarsız-laşma ve duygusal tükenme puan ortalamaları profesörlerden anlamlı derecede yüksekti. Myers ve ark. (21) tarafından %70,4'ü erkek, %29,6'sı kadın olmak üzere 2441 diş hekimiyle yapılan çalışmada diş hekimleri kendilerini en fazla strese sokan durumun söz verdikleri programın gerisinde kalmak olduğunu belirtmişlerdir. Jin ve ark. (22) 2015 yılında Koreli 1000 diş hekiminde yaptıkları çalışmada gençlerde ve evli olmayanlarda ve maddi sıkıntı çekenlerde, çok hasta muayene edenlerde, haftalık çalışma saati fazla olanlarda tükenmişliğin alt parametrelerini yüksek bulmuşlardır ve tükenmişliğin sadece kişinin beden sağlığını değil, iş performasını da  önemli derecede etkilediğini vurgulamışlardır. Toker (23) 2011 yılında Türkiye’deki farklı üniversitelerde görev yapan (94 devlet ve 31 vakıf üniversitesi) 7196 akademisyenden çalışmaya katılmayı kabul eden 648 akademisyen üzerinde yaptığı çalışmada profesör ve doçent ünvanı ile görev yapanların araştırma görevlisi ve yardımcı doçent ünvanı ile görev yapanlara göre DT ve D puan ortalamasının düşük KB puan ortalamalarının yüksek olduğunu bulmuşlardır. Budak ve Sürgevil (24) 2005 yılında Dokuz Eylül Üniversitesinde görev yapan 185 akademisyen üzerinde yaptıkları çalışmada profesör ve doçent ünvanı ile görev yapanların yardımcı doçent, öğretim görevlisi ve araştırma görevlisine göre DT ve D puan ortalamalarını istatistiksel olarak anlamlı derecede düşük bulurken, KB puan ortalamalarını ise istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek bulmuşlardır. Mesleğin ilk yıllarında olan asistanlarda duyarsızlaşma ve duygusal tükenme puan ortalamaları profesörlerden anlamlı derecede yüksek olması araştırma görevlisi ve yardımcı doçent ünvanına sahip kişiler sözleşmeli çalışmasına, profesör ve doçent ünvanına sahip kişilerin ise kalıcı öğretim üyesi kadrosuna sahip olmalarının verdiği güvence ve statüye, yardımcı doçent ve öğretim görevlisi grubunun; doçent olabilmek için gereken yeterlilikleri sağlamada zorlanmaları veya yeterli olsalar dahi bazen önlerindeki kariyer engelleri (kadro tıkanıklıkları vb.) gibi sorunların, onları tükenmişliğe iten nedenler arasında olduğu, bizim çalışmamızda akademik kariyer yükseldikçe tükemişlik düzeyinin düşmesinin sebebini tecrübe ile yoğrulan bilgi ve becerilerinin artmasıyla beraber hem mesleki hem de toplumsal statü ve saygınlığının artmasından ve meslekte geçen süre arttıkça tükenmişlik düzeyinin azalmasının sebebini, işe yeni başlayanların eskilere oranla daha çok hasta görmeleri, gelir düzeylerinin artması, daha rutin işler yapmaları, üzerlerindeki denetimin azalması ve doyum sağlayacak bazı statü özelliklerine sahip olmalarından kaynaklandığını düşünmekteyiz.

Sonuç

Bizim çalışmamızda oral diagnoz bölümünde çalışan asistanların BDÖ puan ortalamaları tedavi bölümünde çalışan asistanların BDÖ puan ortalamalarından istatistiksel açıdan anlamlı derecede yüksekti. Oral diagnoz bölümünde çalışan öğretim üyelerinin kişisel başarı puan ortalamaları endodonti, periodontoloji, pedodonti, tedavi, cerrahi, ortodonti ve protez bölümünde çalışan hocaların kişisel başarı puan ortalamasından istatistiksel açıdan anlamlı derecede düşüktü. Ülkemizde diş hekimliğinde alt branşların tükenmişlik durumları ile yapılmış çalışmalar olmasa da biz bu sonucun oral diagnoz bölümünde hastaların ilk karşılanma yeri olduğundan, yoğunluk ve iş yükü yaşanmasından kaynaklanabileceğini düşünmekteyiz. Gerekli önlem alındığında ve erken tanı konulduğunda, önlenebilir durumlar olan işle ilgili olumsuzlukların tespiti ve düzeltilmesi hem verilen hizmet kalitesinin artmasında hem de diş hekimleri gibi sağlık çalışanlarında özel bir önem arz etmektedir. Bu problemlerin temelinde bu konuda eğitim eksikliği kadar iş ortamı risk faktörleri konusunda farkındalığın yeterince oluşmadığı kanaatindeyiz.

 

Kaynaklar

1. International Labour Organization / World Health Organization [Internet]. Joint ILO/WHO guidelines on health services and HIV/AIDS [cited 2016 Oct 6]. Available from: http://www.who.int/occupational_health/activities/2ilowho.pdf 

2. Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, et al. US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis. Infect Control Hosp Epidemiol 2013;34(9):875. 

3. Balbay EG, Binay S, Süner KÖ, Çakıroğlu EB, Arbak P. Göğüs hastalıkları polikliniğinde mesleki ve çevresel maruziyeti yeterince sorguluyor muyuz? Eurasian J Pulmonol 2014;16(2):130-2.

4. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı [Internet]. Çalışma yaşamında sağlık gözetimi rehberi [cited 2015 Jan 6]. Available from: http://www.isgum.gov.tr/rsm/file/isgdoc/isgip/isgip_saglik_gozetimi_rehberi.pdf

5. Şenel B. Diş hekimleri için risk taşıyan hastalıklar ve diş hekimlerinin mesleki rahatsızlıkları. Gülhane Tıp Derg 2007;49(1):204-12.

6. Shaghaghian S, Pardis S, Mansoori Z. Knowledge, attitude and practice of dentists towards prophylaxis after exposure to blood and body fluids. Int J Occup Environ Med 2014;5(3):146-54.

7. Ayers KMS, Thomson WM, Newton JT, Morgaine KC, Rich AM. Self-reported occupational health of general dental practitioners. Occup Med 2009;59(3):142–8.

8. Lauritzen T, Borch-Johnsen K, Sandbaek A. General practice plays a role in health check screening. Ugeskr Laeger 2014;176(12). pii: V03140190

9. Sözen F, Aydemir S, Kut A. Bir üniversite hastanesi örnekleminde hastaların periyodik sağlık muayenesi hakkındaki farkındalıkları. Türk Aile Hek Derg 2015;19(3):112-21.

10. Altunok SE, Akhan S. Kan ve diğer vücut sıvıları ile bulaşan enfeksiyonlar ve korunma: HBV. Tükiye Klinikleri J Inf Dis-Special Topics 2015;8(1):40-4.

11. Ferreira RC, Guimaraes AL, Pereira RD, Andrade RM, Xavier RP, Martins AM. Hepatitis B vaccination and associated factors among dentists. Rev Bras Epidemiol 2012;15(2):315-23.

12. Marakoğlu K, Kargın NÇ, Armutlukuyu M. Tıp fakültesi araştırma görevlilerinde tükenmişlik sendromu ve ilişkili faktörlerin değerlendirilmesi. Genel Tıp Derg 2013;23(1):102-8.

13. Beck AT. An inventory for measuring depression. Arch Gen Psychiatry 1961;4(6):561-71.

14. Sahin NH. Beck depresyon envanterinin üniversite öğrencileri için geçerliği, güvenirliği. Psikoloji Dergisi 1989;7(1):13-16.

15. Akhan S, Altunok ES. Kan ve diğer vücut sıvıları ile bulaşan enfeksiyonlar ve korunma: HBV. Türkiye Klinikleri J Inf Dis-Special Topics 2015;8(1):40-4.

16. Centers for Disease Control and Prevention [Internet]. Immunization of health-care personnel: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR Recomm Rep 2011;60(RR-7):1-45.

17. Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü [Internet]. Sağlık istatistikleri yıllığı 2014 haber bülteni [cited 2016 Jan 6]. Available from: https://www.saglik.gov.tr/TR/dosya/1-99961/h/siy2014haberbulteni.pdf 

18. Kumar S, Basak D, Kumar A, Dasar P, Mishra P, Kumar A, et al. Occupational hepatitis B exposure: a peek into Indian dental students' knowledge, opinion, and preventive practices. Interdiscip Perspect Infect Dis 2015;190174. doi:10.1155/2015/190174

19. Souza EP, Teixeira MS. Hepatitis B vaccination coverage and postvaccination serologic testing among medical students at a public university in Brazil. Rev Inst Med Trop Sao Paulo 2014;56(4):307-11.

20. Özger HS, Şenol E. Sağlık çalışanlarının aşılanması. Türkiye Klinikleri J Inf  Dis-Special Topics 2015;8(1):59-68.

21. Myers HL, Myers LB. 'It's difficult being a dentist': stres and health in the general dental practitioner. Br Dent J 2004;197(2):89-93.

22. Jin MU, Jeong SH, Kim EK, Choi YH, Song KB. Burnout and its related factors in Korean dentists. Int Dent J 2015;65(1):22-31. 

23. Toker B. Öğretim elemanlarında tükenmişlik: Türkiye’deki üniversitelerde ampirik bir çalışma. Doğuş Üniversitesi Dergisi 2011;12(1):114-27.

24. Budak G, Sürgevil O. Tükenmişlik ve tükenmişliği etkileyen örgütsel faktörlerin analizine ilişkin akademik personel üzerinde bir uygulama. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 2005;20(2):95-8.


Download Full Text Add to Favorites