EURASIAN JOURNAL OF

FAMILY MEDICINE

AVRASYA AİLE HEKİMLİĞİ DERGİSİ

Total Visitors : 104,573

 

Archive


Engellilerin Temel Hizmetlere Ulaşılabilirliği ve Beklenti Durumları
Health Services Accessibility And Expectations of Disabled People
Muhammed Arca, Günay Saka

Euras J Fam Med 2019;8(2):69-77. https://doi.org/10.33880/ejfm.2019080203

 

Original Research / Orijinal Araştırma


ÖZ

Amaç: Engelli bireylerin engellilik türlerinin dağılımları, tedavi ve rehabilitasyon ihtiyacı, verilen temel hizmetlerinden yararlanma ve beklenti durumlarının belirlenmesi amaçlanmıştır.

Yöntem: Tanımlayıcı tipteki bu araştırma, Diyarbakır’ın Hazro ilçesinde yapılmıştır. Kesitsel bir araştırma ile taranan 1069 kişiden, 148 engelli birey saptanmıştır. Belirlenmiş bu engelli bireylerin aileleri ile yüz yüze görüşme sağlanmıştır. Engelli bireye ait demografik özellikler, engellilik türleri ile ilgili bilgiler, sağlık hizmetlerinden yararlanma ve beklenti durumlarını sorgulayan anket formu kullanılmıştır.   

Bulgular: Engelli prevalansı toplam %13,8 olarak saptanmıştır. Engellilerin %51,3’ü erkek, %48,2’si okur-yazar değil ve %16,7’si herhangi bir sosyal güvenceye sahip değildi. Engellilerin %37,8’inin engeline yönelik olarak tedavi görmediği, %98’inin rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanmadığı tespit edilmiştir. Engellilerin, %70,9’unun eğitim hizmeti alamadığı, %60,1’inin meslek ve beceri edindirme kurslarından haberi olmadığı, %51,4’ünün de toplu taşıma hizmetlerinden yararlanamadığı saptanmıştır. Aileler, engellilerin herhangi bir kurum ya da rehabilitasyon merkezine gitmeme nedenini %44,8 ile yakın çevrede bulunmadığını, %26,9 ile bu merkezlerden haberlerinin olmadığı şeklinde belirtmişlerdir. Engelliler ve ailelerinin, engellilere yönelik kurum ve kuruluşlardan en önemli beklentilerinin %50 olarak sağlık hizmetlerine ulaşmada kolaylık sağlanması olduğu bulunmuştur.

Sonuç: Engelliler sağlık kuruluşlarına ulaşmakta güçlük çekmekte ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanamamaktadır. Eğitim, mesleki kurslar, toplu taşıma gibi temel hizmetler de yetersiz kalmaktadır. Bu anlamda sağlık ve sosyal hizmet kurumlarına önemli görevler düşmektedir.

Anahtar kelimeler: engelli kişiler, rehabilitasyon, sağlık hizmetleri

ABSTRACT

Aim: In this study, it was aimed to investigate the distribution of disability types, treatment and rehabilitation needs, utilization of the basic services provided, and determination of expectations of disabled persons.

Methods: This descriptive study was carried out in Hazro district of Diyarbakır. Of the 1069 individuals screened by a cross-sectional study, 148 disabled individuals were identified. A face-to-face meeting was provided with the families of these disabled individuals. The demographic characteristics of the disabled person, information on the types of disability, the use of health services and the questionnaire form which asks the expectation status were used.

Results: The prevalence of disability was 13.8%. 51.3% of the disabled were male, 48.2% were not literate and 16.7% did not have any social security. It was determined that 37.8% of people with disabilities did not receive treatment for their disability and 98.0% did not benefit from rehabilitation services. It was found that 70.9% of the disabled did not receive education, 60.1% of them did not know about vocational and skill courses and 51.4% of them could not benefit from public transportation services. Families stated that, the disabled people do not go to any institution or rehabilitation center with 44.8% because of absence in the close environment; 26.9% stated that they do not know if there is any. It was found that the most important expectation of 50% of disabled people and their families from institutions and organizations is to provide health services easily.

Conclusion: Disabled persons have difficulty in accessing health services and cannot benefit from rehabilitation services. Basic services such as education, vocational courses and public transport are also insufficient. In this sense, health and social service institutions have important duties.

Keywords: disabled persons, rehabilitation, health services


Bu çalışma 10-13 Mayıs 2018 tarihinde Adana’da yapılan 17.Uluslararası Doğu Akdeniz Aile Hekimliği Kongresinde poster bildirisi olarak sunulmuştur. 

 

Giriş

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), engelliliği küresel bir halk sağlığı meselesi, bir insan hakları meselesi ve bir kalkınma önceliği olarak görmektedir. Engelli bireyler, yaşamları boyunca rehabilitasyon gibi sağlık ve diğer temel hizmetlere erişmede yaygın engeller ile karşı karşıyalar ve diğer insanlara göre daha olumsuz sağlık sonuçlarına sahiptirler (1).

Engellilik, eğitim ve istihdama erişimin yeter-sizliği ve engelliliğe bağlı olarak artan harcamalar yoluyla düşük bir yaşam standardı ve yoksulluğa neden olabilir. Yetersiz beslenme, yeterli olmayan sağlık hizmetleri ve tehlikeli yaşam, çalışma ve seyahat koşulları engelliler için büyük sorunlardır (2).

Engellilik, “zihinsel ve/veya bedensel fonksiyonlardaki hasarlar sebebiyle oluşan kayıpların yarattığı sosyal dezavantajlardır” (3). Sağlık alanındaki gelişmeler son zamanlarda engelli bireylere daha fazla önem verilmesini sağlamıştır (4). İleri derecede zihinsel rahatsızlığı olan insanlar üzerinde yapılan son araştırmalar, gelişmiş ülkelerdeki insanların %35-50'si ve gelişmekte olan ülkelerdeki %76-85'inin çalışmadan önceki yılda tedavi almadığını göstermiştir (5).

2010 yılında yapılan “Özürlülerin Sorun ve Beklentileri Araştırması”na göre sağlık hizmetlerinden yararlanan engel türüne göre kayıtlı engelli bireyler oranı %14,0, fizik tedavi-rehabilitasyon hizmetlerinden yararlananlar %6,8 ve bağımsız yaşam becerileri eğitimi (öz bakım) alanlar ise sadece %3,2’dir (6).

Engelli bireylerin sağlık, eğitim, istihdam, ulaşım ve bilişim hizmetlerine erişimde büyük güçlüklerle karşılaştıkları belirtilmektedir. Ancak engelli bireyler de diğer insanlarla aynı sağlık hizmetlerine gereksinim duymakta ve bu hizmete ulaşmak istemektedirler. Birleşmiş Milletler (BM) Engelli Kişilerin Hakları Sözleşmesi’nde hiçbir ayrım yapılmaksızın engellilerin en iyi sağlık hizmetlerine ulaşma haklarının olduğu belirtilmiştir (7).

Türkiye’de Engellilere sağlık hizmetlerinin sunulmasında sağlık kurumlarının yeterli imkanlara sahip olmadığı, kurumlara erişimde güçlüğü yaşandığı, bu kurumlarda bakım ve rehabilitasyon birimlerinin yeterli olmadığı, engellilikleri dışındaki sağlık problemlerine yönelik hizmetten yararlanmada geç kalındığı gibi sıkıntıların olduğu belirtilmektedir (8).

Engelliler Hakkında Kanunda, engellilerin istihdamına ilişkin ayrımcı uygulamalar yasağı, engelleri azaltıcı önlemlerin alınması ve işyerinde fiziksel düzenlemelerin yapılması ve rehberlik ve mesleki danışmanlık hizmetlerinin geliştirilmesine yönelik önlemler alınması yükümlülüğü vurgulanmıştır (9). 

Türkiye’de engelli bireylerin bakımının öncelikle evde ailelerin yanında sağlanması stratejisi benimsenmiş, evde bakım hizmeti için aileye maddi destek ve bakıcı personel desteği, rehberlik ve danışma hizmeti verilmesi öngörülmüştür (10). İlgili kamu kurumları, tüm sağlık hizmetlerini sunmak, eğitim ve rehabilitasyon merkezleri açmak, %3 oranında engelli istihdamı sağlamak, sosyal yardım desteği sağlamak ve bütün bu hizmetleri idame etmek sorumluluğunu almıştır (11). 

Bu çalışmanın amacı, Diyarbakır ili Hazro ilçesinde yaşayan tüm yaş gruplarındaki engelli bireylerin demografik, kültürel ve sosyoekonomik ilişkilerini değerlendirmek, engellilik türlerinin kendi içindeki dağılımını belirlemek, tedavi ve rehabilitasyon ihtiyacı, verilen temel hizmetlerinden yararlanma ve beklenti durumlarının belirlenmesini tespit etmektir. Bulunacak veriler engellilere, engellerine yönelik sunulacak hizmetlerin planlanması ve yürütülmesi için kaynak olacaktır.

Yöntem

Bu betimleyici tipteki saha araştırması, 2017 yılı Şubat-Mart-Nisan aylarında Diyarbakır ili Hazro ilçe merkezinde bulunan 7 mahallede ikamet eden tüm yaş gruplarındaki engelli bireyler ve aileleri üzerinde yapılmıştır. İlçede kesitsel bir araştırma ile taranan 1069 kişiden, saptanan 148 engelli bireyin aileleri ile yüz yüze görüşülmüştür.

Belirlenen haneler ziyaret edilerek anketler, hanede en iyi bilgiyi verebilecek kişi ile yüz yüze görüşülerek kendi verdiği beyana göre doldurulmuştur. Tercihen evin hanımı ile görüşülmüş olup, yeterli bilgi verebilecek kimse bulunmayan haneler tekrar ziyaret edilmiştir. Anketler bir araştırıcı tarafından doldurulmuştur. 

Çalışmada, konu ile ilgili literatür taranarak hazırlanan “Engelli Birey Değerlendirme Formu” kullanılmıştır. Bu formda yaş, cinsiyet, meslek, medeni durum, eğitim, engellilik türü, engele yönelik tedavi olma, yardımcı cihaz kullanma, rehabilitasyon hizmetinden yararlanma, sağlık hizmetlerine ulaşabilme ve ailelerin beklenti durumları sorgulanmıştır.

Araştırmayı yapabilmek için Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Etik Araştırma Kurulu’ndan onay alınmıştır. Çalışmanın yürütülmesi için Hazro Kaymakamlığı’ndan izin alınmıştır. Aileler çalışma hakkında bilgilendirilmiş ve onlardan katılmayı kabul ettiklerini belirten yazılı aydınlatılmış onam formu alınmış, araştırmaya katılmayı reddeden aile olmamıştır.

Araştırma verileri, bilgisayar ortamında kaydedilmiştir. Bu verilerin istatistiksel analiz dağılımları için SPSS 21.0 paket programı kullanılmıştır. Veriler yüzdelerle metin içinde ve tablo şeklinde sunulmuştur.

Bulgular

Araştırmada tespit edilen engellilerin %51,3’ü erkekti, %54,1’i okur-yazar değildi ve  %75’i herhangi bir işte çalışmıyordu (Tablo 1). Engelli bireylerin % 16,7’sinin sağlık güvencesi yoktu ve anne-babalarının % 37’si akraba evliliği yapmıştı.

Engelli prevalansı %13,8 olarak bulunmuştur. Araştırmada 148 kişide toplam 185 adet engellilik türü saptanmıştır. Araştırmada tespit edilen engellilik türleri; kronik iç organ bozuklukları (%45), kas-iskelet sistemi bozuklukları (%23,8), işitme bozuklukları (%10,8) göz ve görme ile ilgili bozukluklar (%10,2), zihinsel ve ruhsal bozukluklar (%7,0) ve konuşma bozuklukları (%3,2)  idi. 

Engellilik türlerin kendi içindeki dağılımları ile doğuştan veya sonradan ortaya çıkma zamanları incelendiğinde, kronik hastalıklarda %25,3 ile hipertansiyon, kas-iskelet sistemi bozukluklarında %34,1 ile felç ve serebral palsi, işitme bozukluklarında %60 ile her iki kulak veya birinin az duyması, göz ve görme ile ilgili bozukluklarda %57,9 ile her iki gözün veya birinin az görmesi, zihinsel ve ruhsal bozukluklarda %38,5 ile ağır derecede zeka geriliği, dil ve konuşma bozukluklarında ise %83,3 ile hiç konuşamayanlar en yüksek oranları oluşturmuştur (Tablo 2).  

Tablo 1. Engelli bireylerin sosyodemografik özellikleri

 

n (148)

%

Cinsiyet

 

 

Erkek

76

51,3

Kadın

72

48,7

Yaş

 

 

0-14            

11

7,4

15-29

36

24,3

30-44

21

14,1

45-64

40

27,0

65 ve üstü

40

27,0

Eğitim

 

 

Okul çağında değil

6

4,0

Okuryazar değil  

80

54,1

İlköğretim ve altı

44

29,7

Lise

16

10,9

Üniversite

2

1,3

Meslek/ İş durumu

 

 

Çalışıyor

21

14,2

Çalışmıyor

111

75,0

0-14 yaş/öğrenci

16

10,8

Medeni Durum

 

 

Bekar

37

25,0

Evli 

72

48,6

Boşanmış/ Eşi Ölmüş

28

19,0

14 Yaş Altı

11

7,4

 

Araştırmada belirlenen engellilerin %68,2’sinin (n=101) herhangi bir yardımcı cihaz kullanmadığı saptanmıştır. Engellilerin %52’sinin tedavisinin yapılıyor olduğu, %37,8’inin engeline yönelik herhangi bir tedavi yapılmadığı ve yine bu engellilerin hiçbirinin evde bakım hizmetlerinden yararlanmadığı saptanmıştır. Engellilerin sadece %2’si engeline yönelik rehabilitasyon hizmeti almıştır. Engelliler veya ailelerinin %83,1’i herhangi bir maaş almamaktaydı (Tablo 3).

Tablo 2. Engellilik türlerinin kendi içindeki dağılımları

Engel Türü

Doğuştan 

Sonradan

  Toplam 

%

Kronik Hastalıklar (n=83)

Kalp Hastalıkları

Akciğer Hastalıkları

Hipertansiyon

Diyabet

Kanser

Romatizmal Hastalıklar

Böbrek

 

3

1

0

0

0

0

2

 

10

18

21

18

3

3

4

 

       13

       19

       21

       18

         3

         3

         6

 

15,7

22,9

25,3

21,6

3,6

3,6

7,2

Kas-iskelet Sistemi (n=44)

 

 

 

 

Doğuştan uzuv eksiklikleri

2

0

2

4,5

Kas hastalıkları

1

2

3

6,8

Travmatik engelli

0

12

12

27,3

Spastik felç,  serebral palsi

9

6

15

34,1

Disk Hernisi

Yürüme Engeli

0

0

7

5

7

5

15,9

11,4

İşitme Bozuklukları (n=20)

Bir veya iki kulak da hiç işitmiyor            

Her iki kulak veya birinin az duyması

 

3

3

 

5

9

 

8

12

 

40,0

60,0

Görme Bozuklukları (n=19)

 

 

 

 

Bir veya iki gözünde hiç görmemesi

1

4

5

26,3

Her iki gözün veya birinin az görmesi

5

6

11

57,9

Şaşılık

Katarakt

1

0

1

1

2

1

10,6

5,3

Zihinsel ve Ruhsal (n=13)

 

 

 

 

Hafif zihinsel engelli

0

2

2

15,4

Orta derecede zihinsel engelli

4

0

4

30,7

Ağır zihinsel engelli

Psikoz

1

0

4

2

5

2

38,5

15,4

Dil ve Konuşma (n=6)

Ses Bozukluğu var

Hiç konuşamıyor

 

0

3

 

1

2

 

1

5

 

16,7

83,3

  

Tablo 3. Engellilerin aldığı destekler

 

 

 

Sayı

 

%

Yardımcı Cihaz Kullanma Durumu

Kullanıyor 

Kullanmıyor

 

47

101

 

31,8

68,2

Tedavi Yapılma Durumu

Evet yapılıyor 

Yapıldı, tamamlandı 

Hayır, yapılmıyor

 

77

15

56

 

52,0

10,1

37,8

Rehabilitasyon Hizmeti Alma Durumu

Alıyor

Almıyor

 

3

145

 

2,0

98,0

Evde Bakım Hizmeti Alma Durumu

Alıyor

Almıyor

 

0

148

 

0,0

100,0

Maaş Alma Durumu

Almıyor 

Engelli Maaşı

Bakıcı Maaşı

 

123

21

4

 

83,1

14,2

2,7

 

Araştırmada belirlenen engellilerin, engellerine yönelik verilen hizmetlerden yararlanma durumları sorgulandığında, %70,9’unun eğitim hizmeti alamadığı, %60,1’inin meslek ve beceri edindirme kurslarından haberi olmadığı, %45,9’unun sağlık hizmetlerinden ve %51,4’ünün de toplu taşıma hizmetlerinden yararlanamadığı saptanmıştır. Ayrıca cadde, sokak, yol gibi çevre düzenlemelerinin hiç olmadığı belirlenmiştir (Tablo 4).

Araştırmada belirlenen engellilerin herhangi bir kurum ya da rehabilitasyon merkezine gitmeme nedeni sorgulandığında %44,8 (n=65) ile yakın çevrede bulunmadığını belirtmişlerdir. Yine diğer sağlık hizmetlerinden yararlanmama nedenleri sorgulandığında aileler, %80,4 (n=119) ile yakın çevrede sağlık kuruluşu olmadığını söylemişlerdir (Tablo 5).

Tablo 4. Temel hizmetlere ulaşılabilirlik

 

Evet

Hayır

Bilmiyor

Sayı

%

Sayı

%

Sayı

%

Eğitim hizmeti

7

4,7

105

70,9

36

24,3

Bakım ve rehabilitasyon hizmeti

8

5,4

111

75,0

29

19,6

Meslek ve beceri edindirme kursu

1

(0,7)

58

39,2

89

60,1

Sosyal ve kültürel hizmetler

1

(0,7)

58

39,2

89

60,1

Sağlık hizmetleri

76

51,4

68

45,9

4

2,7

Toplu taşıma hizmetleri

64

43,2

76

51,4

8

5,4

Bina, cadde, sokak ve yollardaki düzenlemeler

0

(0,0)

110

74,3

38

3,6

 

Tablo 5. Hizmetlerden yararlanmama nedeni

 

Sayı

%

Herhangi bir kurum veya Rehabilitasyon Merkezine gitmeme nedeni

Yaşı küçük

Yakın çevrede yok

Bu tür kurum/kuruluş ya da rehabilitasyon merkezlerinden haberim yok

Bu tür kurum/kuruluş ya da rehabilitasyon merkezlerinin yeterli hizmet vereceğine inanmıyorum

Ekonomik durumumuz yeterli değil

Başvurdum, ama kabul edilmedi

Aile içinde çözüm bulundu

 

1

65

39

23

12

2

3

 

0,7

44,8

26,9

15,9

8,3

1,4

2,1

Toplam 

145

100

Sağlık hizmetlerinden yararlanmama nedeni

Yaşı küçük

Yakın çevrede yok

Bu tür kurum/kuruluş ya da rehabilitasyon merkezlerinden haberim yok

Bu tür kurum/kuruluş ya da rehabilitasyon merkezlerinin yeterli hizmet vereceğine inanmıyorum

Ekonomik durumumuz yeterli değil

Başvurdum, ama kabul edilmedi

Aile içinde çözüm bulundu

 

-

119

-

5

14

1

9

 

-

80,4

-

3,4

 9,5

0,7

6,1

Toplam 

148

100

Araştırmada belirlenen engellilerin ve ailelerinin, engellilere yönelik kurum ve kuruluşlardan en önemli beklentilerinin neler olduğu sorgulandığında %50’si (n=74) sağlık hizmetlerine ulaşmada kolaylık sağlanması, %15,5’i (n=23) de parasal katkı yapılması, %14,2’si evde uzman personel tarafından bakım ve tedavi verilmesi gerektiğini belirtmişlerdir (Tablo 6).

 

Tablo 6. Kurumlardan beklentiler

 

Sayı

%

Parasal katkıda bulunmalı

Eğitim olanakları yaratmalı

İş bulmaya yardım etmeli

Yasal hakları savunmalı

Çevre düzenlemeleri yapılmalı

Mesleki kurslar düzenlenmeli

Geçici bakım hizmeti sunulmalı

Evde uzman personel tarafından bakım ve tedavi verilmeli

Sağlık hizmetlerine ulaşmada kolaylık sağlanmalı

23

1

18

2

3

4

2

21

74

15.5

0.7

12.2

1.4

2.0

2.7

1.4

14.2

50.0

Toplam

148

100

 

Tartışma

Doğumla başlayan ve yıllar boyu devam eden yaşamın her anının sağlıklı bir şekilde devam ettirilmesi bütün insanların en doğal haklarından birisidir. Kişinin sağlıklı yaşama hakkı hastalık, işsizlik, engellilik, yaşlılık, her türlü doğal afet ve kazalar gibi elverişsiz durumlarda destek görebilmeyi de kapsamaktadır. 

2011 Türkiye Nüfus ve Konut Araştırması sonuçlarına göre; en az bir fonksiyonda zorluk yaşadığını veya hiç yapamadığını belirtenlerin %42,8’i erkek, %57,2’si ise kadındır (12). Bu araştırmada engellilerin %51,3’ü erkek ve %48,7’si kadın olduğu görülmüştür. Beşer ve ark. (13) Aydın ilinde yaptığı çalışmada engelliliğin erkeklerde daha yüksek olduğu görülmüştür.

Engelliliğin ileri yaşla beraber giderek arttığı ve özellikle 45 yaş ve üzerinde (%54) belirgin bir fark olduğu görülmüştür. Uskun (14), 65 yaş ve üzeri grupta engelli sıklığını %45,5 olarak bulmuştur. Yaşlılıkla beraber kronik hastalıkların da artış göstermesi engellilik oranını da arttırmaktadır.

2011 Türkiye Nüfus ve Konut araştırması sonuçlarına göre; en az bir fonksiyonu yerine getirmede zorluk yaşayan ve okuma yazma bilmeyen nüfusun oranı %23,3’tür (12). Akbaba yaptığı çalışmada, engellilerin %26,6’sının okuryazar olmadığını belirtmiştir (15). Araştırmada engelli bireylerin %54,1’i okuryazar değildi. Bu yüksek oran, ilçede herhangi bir özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinin olmaması ve ‘‘özel eğitimin’’ engelliler için önemini açıklamaktadır. Engellilerin önemli bir kısmının eğitimin başlangıç aşamasını geçemedikleri görülebilir.

Araştırmaya katılanlar herhangi bir işte çalışan, çalışmayan, 0-14 yaş grubu ve öğrenci olarak sınıflandırıldığında, çalışmayan kişiler grupta %75 ile en yüksek düzeydedir. Yılmaz’ın çalışmasında da özürlülerde %14,1 olarak bulunan işsizlik oranı özürlü olmayanlara göre daha yüksek bulunmuştur (16). 2011 Nüfus ve Konut araştırması sonuçlarına göre; nüfusun geneli için işgücüne katılım oranı %47,5 iken, en az bir engeli olan nüfusta bu oran %22,1’dir (12). Diğer bir ifadeyle engelli nüfusun işgücüne katılım oranı tüm nüfusun katılım oranının yarısı kadardır. Bu durum engellilerin eğitim eksikliği, günlük yaşam aktivitelerinin kısıtlanmış olması, uygun iş imkânlarının azlığı ve yetersiz istihdamdan kaynaklanmış olabilir.

Engelli türlerinin kendi içinde dağılımı incelendiğinde kronik iç organ bozukluğu olan kişilerde ilk sırada %25,3 ile yer alan hipertansiyon sıklığını, %22,9 ile akciğer hastalıkları, %21,6 ile diyabet takip etmektedir. Akbaba yaptığı çalışmada kronik hastalıklar içerisindeki hipertansiyon sıklığını %42,7 olarak bulmuştur. Özkan’ın yaptığı çalışmada hipertansiyon %43 ile en sık rastlanan kronik hastalık olmuştur (17). Hipertansiyon, erken teşhis ile kontrol altına alınabilen, geç kalındığında ise serebrovasküler hastalıklar, iskemik kalp hastalıkları gibi ölümcül olan komplikasyonlara ya da organ engeline yol açabilmektedir (18). Türkiye’de diyabet sıklığı %16,5 olarak tespit edilmiştir (19). Diyabette kontrol altına alınamayan kan şekeri yüksekliği, körlük, amputasyon, iskemik doku hasarı, kalp krizi ve felç riskinde artışa yol açmaktadır.

Kas iskelet sistemi bozukluklarında en yüksek oran %34,1 ile felç (hemipleji) ve serebral palsili grupta saptanmıştır. Bu engelli türünde ortopedik problemlerin yanı sıra öğrenme, işitme, konuşma bozuklukları da eşlik edebilmektedir. Tayvan’daki bir araştırmada öğrenme bozukluğu olan, serebral palsili ve down sendromlu kişilerde yaş ilerledikçe görme ve işitmede yetersizlik,  kardiyovasküler bozukluklar ve nörolojik bozukluklarda artış görülmüştür (20).

İşitme bozukluklarının tüm engellilik türleri içerisindeki sıklığı %10,8 idi. Aktuğ tarafından Kocaeli Gölcük’te yapılan çalışmada işitme engelli prevalansı %11,3 olarak bulunmuştur (21). Bu türün kendi içindeki dağılımında işitme bozukluğu olanların %40’ının hiç işitmediği görülmüştür. Ayrıca işitme bozukluklarının %70’inin de sonradan ortaya çıkan işitme kayıpları olduğu saptanmıştır. Bunda yaş ilerledikçe işitme problemlerinin artış göstermesi etkili olabilir. 

Göz ve görme ile ilgili bozukluğu olan kişilerde iki gözün veya birinin az görmesi %57,9, her iki gözünde hiç görmemesi ise %26,3, katarakt %5,3’tü. Umman’daki bir araştırmada görme bozukluklarının oranı 40 yaş ve üstü yaşlarda %6,95 olarak saptanmıştır (22). Bu çalışmadaki görme engellilerin en çok iki gözün veya birinin az görmesi ve sonradan ortaya çıkan görme engellilerin oranının fazla olmasına rağmen katarakt oranın az olması göz hastalıklarında yeterli teşhisin olmadığını düşündürmektedir. Bu durum, il merkezindeki hastanelerin uzak olması ve ilçede bu alanda hizmet verebilecek bir devlet hastanesinin olmamasından kaynaklanıyor olabilir.

Araştırmada belirlenen engellilerin sadece %31,8’inin yardımcı cihaz kullandığı saptanmıştır. Akbaba’nın yaptığı çalışmada %10,9’unun yardımcı cihaz kullandığı, %89,1’inin ise yardımcı cihaz kullanmadığı saptanmıştır (15). Alıç (23) tarafından yapılan çalışmada engellilerin %11,6’sının protez ve/veya yardımcı cihaz kullandığı görülmüştür.

Çalışmadaki engellilerin %10,1’inin tedavisinin yapılıp artık tamamlandığı, %37,8’inin engeline yönelik herhangi bir tedavi yapılmadığı ve yine bu engellilerin hiçbirinin evde bakım hizmetlerinden yararlanmadığı saptanmıştır. Aktuğ’un yaptığı çalışmada engellilerin yaklaşık yarısının engeline yönelik tedavi almadığı görülmüştür. Engele yönelik en çok ilaç tedavisi uygulanmıştır (21). 

Çalışmadaki engellilerin %98’i hiçbir rehabilitasyon hizmeti almamıştır. Alıç (23) tarafından yapılan çalışmada engellilerin %90,5’i rehabilitasyon hizmetini aldığı, Uskun ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada ise engellilerin %96,4’nün rehabilitasyon hizmeti almadığı tespit edilmiştir (14). Çalışmadaki bu durum Hazro’da herhangi bir rehabilitasyon merkezinin olmaması ve ilçenin il merkezinde bulunan rehabilitasyon merkezlerine uzak olmasından kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda Hazro merkezde birden çok engel türüne hizmet verebilecek bir rehabilitasyon merkezine ihtiyaç vardır.

Araştırmada tespit edilen engellilerin %2,7’si bakım maaşı ve %14,2’si engelli maaşı almaktaydı. Aktuğ’un yaptığı çalışmada %40 ve üzerinde özür derecesine sahip olduğunu bilen %99,7 engelli olduğu halde engelli aylığı alanların oranı sadece %20,4’tü (21). Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı bünyesindeki birimler, engellilerin bu sosyal yardımlara ulaşmasında daha fazla destek sağlamalıdır.

Araştırmada belirlenen engellilerin engellerine yönelik verilen hizmetlerden yararlanma durumları sorgulandığında, %4,7’sinin eğitim, %5,4’ünün bakım ve rehabilitasyon, %0,7’sinin meslek ve beceri edindirme, %0,7’sinin sosyal ve kültürel, %51,4’ünün sağlık ve %43,2’sinin de toplu taşıma hizmetlerinden yararlandığı saptanmış ancak maalesef cadde, sokak, yol gibi çevre düzenlemelerinin hiç olmadığı belirlenmiştir. Aktuğ’un yaptığı çalışmada engellilerden, sağlık hizmetinden yararlandığını söyleyenlerin oranı %55,7 olduğu, eğitim hizmetinden yararlananların %12,27, bakım ve rehabilitasyon hizmetinden yararlananların ise sadece %5,9 olduğu bulunmuştur (21). Bunların dışındaki hizmetlerden yararlanma düzeyi sözü edilmeyecek ölçüde düşük bulunmuştur. Bu da engellilerin dernek, vakıf ya da konfederasyon, belediyeler, Milli Eğitim Bakanlığı, Sosyal Hizmetler Çocuk Esirgeme Kurumu ve Türkiye İş Kurumu’ndan yok denecek kadar az hizmet aldığını göstermektedir.

Araştırmada belirlenen engellilerin herhangi bir kurum ya da rehabilitasyon merkezine gitmeme nedeni sorgulandığında en çok %44,8 ile yakın çevrede bulunmadığını, %26,9 (n=39) ile bu merkezlerden haberlerinin olmadığını belirtmişlerdir. Yine diğer sağlık hizmetlerinden yararlanmama nedenleri sorgulandığında en fazla %80,4 ile yakın çevrede sağlık kuruluşu olmadığını söylemişlerdir. Rehabilitasyon açısından engelli aileleri bilinçlendirilmeli ve ilçe merkezinde bir kurum hizmet vermelidir. İlçedeki tek sağlık kuruluşunun aile hekimliği olması tam teşekküllü devlet hastanesi ihtiyacı doğurduğu açıktır.

Araştırmada belirlenen engellilerin ve ailelerinin, engellilere yönelik kurum ve kuruluşlardan en önemli beklentilerinin neler olduğu sorgulandığında %50’si sağlık hizmetlerine ulaşmada kolaylık sağlanması ve %15,5’i parasal katkı yapılması gerektiğini belirtmişlerdir. Aktuğ’un yaptığı çalışmada en önemli beklenti %59 ile birden fazla beklenti beyan etmekle parasal katkı olduğu görülmüştür (21). Bizim çalışmamızda sağlık kuruluşuna ulaşmanın en yüksek olması yine ilçede devlet hastanesi olmamasından kaynaklanmaktadır. İkinci sıradaki parasal katkı beklentisi ise engelli ailelerinin ekonomik durumlarının düşük olmasındandır. 

Sonuç

Kronik iç organ bozuklukları, en çok görülen engellilik türüdür. Engelliler, engellilere yönelik yapılması gereken tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerine ulaşamamaktadırlar. Temel hizmetlerden olan eğitim, iş hayatına katılım, ulaşım, sosyal ve kültürel hizmetlerden de yararlanamamaktadırlar. Engellilerin ve ailelerinin en önemli beklentileri, sağlık hizmetlerine ulaşmada kolaylık sağlanması ve ailelere parasal katkı yapılmasıdır. 

Sağlık hizmetlerinde multidisipliner yaklaşımla, engellilere ulaşılması ve onların rehabilitasyon sürecine katılması sağlanmalıdır. Engellilerin kendi haklarının bilincine varmasında, sağlık alanından, eğitim sektörüne kadar pek çok birimin işbirliği içinde olması gerekmektedir.

İlçede tespit edilen kronik bozukluklar doğrultusunda, hastane bünyesinde kardiyoloji, İç Hastalıkları, Göğüs Hastalıkları gibi dahili birimler hizmet verebilir. Engellilere yönelik özel eğitim olanakları artırılmalı, iş hayatına katılımı sağlamak için meslek ve beceri edinme kurslarını arttırmak gereklidir. İlgili kurumlar tarafından çevredeki engellerin ortadan kaldırılması, kaldırım, yol, toplu taşıma araçlarının engellilere yönelik gerekli düzenlemelerin yapılması gerekmektedir.

 

Kaynaklar

1. World Health Organization [internet]. Disability, including prevention, management and rehabilitation [cited 2019 Jan 05]. Available from: https://apps.who.int/iris/handle/10665/20294

2. World Health Organization [internet]. World report on disability [cited 2019 Feb 7]. Available from: www.who.int/disabilities/world_report 

3. Heiden HG. Niemand darf wegen seiner Behinderung benachteiligt werden. grundrecht und alltag: eine bestandsaufnahme. Hamburg: Rowohlt, 1996. 253 p. German.

4. World Healty Organization [internet].Disability and health [cited 2018 Dec 02]. Available from: http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs352/en/  

5. World Health Organization. The global burden of disease: 2004 update. Geneva: WHO Press, 2008. 160 p.

6. Türkiye İstatistik Kurumu. Özürlülerin sorun ve beklentileri araştırması, 2010. Ankara:Türkiye İstatistik Kurumu Matbaası, 2011. 82 p.

7. United Nations [internet]. Convention on the rights of persons with disabilities [cited 2018 Dec 05]. Available from: https://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities.html

8. Durduran Y, Bodur S. Engellilerin engellilikleri dışındaki sağlık sorunları: karşılaştırmalı bir çalışma. Selçuk Tıp Derg, 2009;25(2):69-77. 

9. T.C. Resmi Gazete [internet]. Özürlüler ve bazı kanun ve kanun hükmünde kararnamelerde değişiklik yapılması hakkında kanun [cited 2018 Dec 12]. Available from: http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2005/07/20050707.htm

10. T.C. Resmi Gazete [internet]. Bakım hizmetleri stratejisi ve eylem planı (2011-2013) ile ilgili yüksek planlama kurulunun 31/12/2010 tarihli ve 2010/44 sayılı kararı [cited 2019 Jan 7]. Available from: http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/01/20110119.htm

11. T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Aile eğitim rehberi ruhsal duyusal bozukluğu olan çocuklar. Ankara: Grafer Tasarım, 2014. 76 p.

12. Türkiye İstatistik Kurumu. 2011nüfus ve konut araştırması.AnkaraTürkiye İstatistik Kurumu Matbaası, 2013. 50 p.

13. Beşer E, Atasoylu G, Akgör Ş, Ergin F, Çullu E. Aydin il merkezinde özürlülük prevalansı, etiyolojisi ve sosyal boyutu. TAF Preventive Medicine Bulletin, 2006;5(4):267-75. 

14. Uskun E; Öztürk M, Kışıoğlu AN. Isparta ilinde özürlülük, sakatlık ve engellilik epidemiyolojisi. Sağlık ve Toplum Dergisi2005;1(1):90-100. 

15. Akbaba M, Uludağ Kis S, Nazlıcan E, Gündüz E. Adana Havutlu beldesinde özürlülük sıklığı ve özürlülerde akraba evliliği sıklığının araştırılması. TAF Preventive Medicine Bulletin2012;11(6):725-30. 

16. Yılmaz H, Kesiktaş N, Eren B, Köse R. İstanbul ilinde özürlülük oranı ve özürlülerin durumu. Türkiye Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Dergisi 1998;1(2):51-3.

17. Özkan H, Yalvarmış F, Güler M, Çalışkan T, Türker S, Sunay BF. Yaşlı nüfusun sosyodemografik özellikleri: Pamukçu kasabası, Balıkesir. STED 2006;15(1):199-201.

18. Altıparmak S, Karadeniz G, Altıparmak O, Ataseven M, Şahin R. Yaşlılarda hipertansiyon prevalansı: Manisa örneği. Turkish Journal of Geriatrics 2006;9(4):197-201.

19. Satman I, Omer B, Tutuncu Y, Kalaca S, Gedik S, Dinccag N, et al. Twelve-year trends in the prevalence and risk factors of diabetes and prediabetes in Turkish adults. Eur J Epidemiol 2013;28(2):169-80.

20. Wang KY, Hsieh K, Heller T, Davidson PW, Janicki MP. Carer reports of health status among adults with intellectual/ developmental disabilities in Taiwan living at home and in institutions. Journal Intelect Disabil Res 2007;51(Pt3):173-83.

21. Aktuğ E. Kocaeli İli Gölcük İlçesinde Süreğen Hastalık Dışı Özürlülük Sıklığı, Nedenleri Ve Özürlülerin Sorunları (Yüksek Lisans Tezi). Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2008.

22. Khandekar R, Mohammed AJ, Raisi AA. Prevalence and causes of blindness & low vision; before and five years after ‘’ VISION 2020’’ initiatives in Oman: a review. Ophthalmic Epidemiol 2007;14(1):9-15.

23. Alıç S. Kayseri İl Merkezinde Seçilmiş Kent Tipi Bir Sağlık Ocağı Bölgesinde Özürlülük Sıklığı Ve Etkileyen Faktörler (Yüksek Lisans Tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2007.


How to cite / Atıf için: Arca M, Saka G. Engellilerin temel hizmetlere ulaşılabilirliği ve beklenti durumları. Euras J Fam Med 2019;8(2):69-77. doi:10.33880/ejfm.2019080203


Download Full Text Add to Favorite