EURASIAN JOURNAL OF

FAMILY MEDICINE

AVRASYA AİLE HEKİMLİĞİ DERGİSİ

Total Visitors : 112,564

 

Tıp Fakültesi Öğrencilerinde Yaşam Kalitesi ve İlişkili Faktörler

Quality of Life and Associated Factors in Medical Students

Esra Böcek Aker, Yusuf Çetin Doğaner, Ümit Aydoğan

Euras J Fam Med 2020;9(3):154-62. https://doi.org/10.33880/ejfm.2020090306

 

Original Research / Orijinal Araştırma


ÖZ

Amaç: Çalışmamızın amacı, tıp fakültesi öğrencilerinin yaşam kalitesini incelemek ve yaşam kalitesi ile ilişkili faktörleri değerlendirmektir.

Yöntem: Tanımlayıcı kesitsel desende planlanan çalışmada toplam 309 kişiye anket uygulanmıştır. Uygulanan anket formunun birinci kısmı, öğrencilerin sosyodemografik bilgilerini sorgulayan 29 sorudan oluşurken; ikinci kısmı ise Dünya Sağlık Örgütü Yaşam Kalitesi ölçeği- Kısa Formu Türkiye versiyonundan oluşuyordu.

Bulgular: Yaş ortalaması 22,47±2,31 yıl idi. Katılımcıların %34,3 (n=106)’ü kadındı. Cinsiyetler arasında fiziksel sağlık alan skorunda, sınıflar arasında fiziksel sağlık ve psikolojik alan skorunda istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar mevcuttu. Ailesi ile yaşayan öğrencilerin psikolojik alan skoru istatistiksel olarak daha düşük tespit edildi. Yaşadığı yerde ders çalışmak için uygun ortamı olan öğrencilerin fiziksel sağlık, psikolojik, sosyal ilişkiler ve çevre-tr alan skorları istatistiksel olarak anlamlı düzeyde yüksekti. Benzer şekilde sanatsal etkinliklere katılan öğrencilerin de tüm alanlarda yaşam kalitesi skorları istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek bulundu. 

Sonuç: Tıp Fakültesi öğrencilerinde, yaşam kalitelerinin farklı alanları ile ilişkili faktörler değerlendirildiğinde; ikamet edilen yerin, yaşanılan yerde ders çalışmaya uygun ortamın bulunmasının, sanatsal etkinliklere katılımın yaşam kalitesine etki ettiğini saptadık. Bu durum bize, öğrencilerin yaşam kalitelerini yükseltmeye yönelik biyopsikososyal yaklaşımın etkili olacağı düşündürmektedir.

Anahtar kelimeler: tıp öğrencileri, yaşam kalitesi, tıp eğitimi

ABSTRACT

Aim: The aim of our study is to examine the life quality of medical students and to evaluate the factors associated with quality of life.

Methods: A descriptive, cross sectional study was planned; a total of 309 people were surveyed. The first part of questionnaire consists of 29 questions, which includes sociodemographic information; and the second part consists of WHO Quality of Life-BREF Turkish version. 

Results: The average age was 22.47±2.31 years, 34,3% (n=106) participants were women. Differences between the genders in the physical health score, and between the classes in the physical health and psychological score were statistically significant. The psychological score of the students living with their family was found statistically lower. Quality of Life scores were significantly higher in students who have suitable space for studying at the place they live and students participating in social activities.

Conclusion: We determined that the place of residance, having suitable space for studying and participations in social activities affect the quality of life. This situation makes us think that the biopsychosocial approach to improve students’ quality of life will be effective.

Keywords: medical students, quality of life, medical education


Giriş

Ülkemizde toplam 7.250.129 üniversite öğrencisi bulunmakta iken, bunların 93.648’i tıp fakültesi öğrencisidir. Türkiye’nin farklı şehirlerinde aktif olarak eğitim ve öğretim faaliyeti veren 106 adet tıp fakültesi bulunmaktadır. Her yıl ortalama 17 bin öğrenci tıp fakültelerine yeni kayıt yaptırmaktadır (1). Bu öğrencilerin birçoğu üniversite yaşamına adım atarken aile yaşamından ilk defa ayrılmaktadır. Bu dönemde öğrencilerin maddi sorunlarının yanında manevi yükleri de artmaktadır. Üniversite yılları öğrencilerin bağımsız işlevde bulundukları ilk dönemler olduğu için, bu yıllar öğrencilerin daha sağlıklı bir yaşam biçimi geliştirmelerine yardımcı olunmasında koruyucu sağlık hizmetleri açısından önemli bir zaman dilimidir (2). 

Tıp fakültesinde eğitim görmek uzun ve yorucu bir maraton gibidir. Öğrencilerin bu zorlu yolda ilerlemelerini kolaylaştıran ve zorlaştıran, değişik boyutlu birçok faktör bulunmaktadır. Bu faktörler öğrencilerin fiziksel ve ruhsal sağlıklarını etkilediği gibi çevre ve sosyal ilişkilerini de belirlemede rol oynar. Tüm bu etmenlerin kişi üzerine etkileri de öğrencilerin yaşam kalitelerini oluşturmaktadır.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) yaşam kalitesini, “Bireylerin yaşadıkları kültür ve değer yargıları bağlamında hedefleri, beklentileri, standartları ve endişeleri ile ilgili olarak yaşamdaki konumlarını algılamaları” olarak tanımlamaktadır (3). DSÖ’nün kişinin iyilik halini, öznel yaşam kalitesini tanımlama ve ölçebilme çabaları 1980 yılı ortalarında başlamış ve bu çalışmalar sonunda Dünya Sağlık Örgütü Yaşam Kalitesi Değerlendirme Anketi (World Health Organization Quality of Life Assessment, WHOQOL) geliştirilmiştir (3).  

Bireyin biyopsikososyal yönden iyilik haline direkt etkisi olduğu düşünülen yaşam kalitesi, literatürde birçok ölçek ile farklı gruplar üzerinde çalışılmıştır. Toplumun önemli bir kesimi olan öğrenciler üzerinde de yapılan geniş çaplı çalışmalar bulunmaktadır. Gerek eğitim süresinin uzunluğu, gerekse zorlu eğitim süreci ile tıp fakültelerinde eğitim gören öğrencilerin yaşam kaliteleri de araştırmacıların ilgi gösterdikleri konulardan olmuştur. Henning ve ark.’larının (4) yaptığı çalışmada; tıp fakültesi öğrencileri ile diğer bölümlerde öğrenim gören öğrencilerin yaşam kaliteleri karşılaştırılmış ve tıp fakültesi öğrencilerinin yaşam kalitesi puanlarının daha düşük olduğu görülmüştür. Chazan ve ark.’larının (5) Rio de Janeiro’da yaptıkları çalışmada cinsiyetin, kronik hastalık varlığının, burs alma durumunun ve tıp fakültesi sınıfının yaşam kalitesi üzerine etkisi olduğu bulunmuştur. 

Yaptığımız çalışmada tıp fakültesi öğrencilerinin yaşam kalitesini incelemek ve yaşam kalitesi ile ilişkili faktörleri çok boyutlu ve geniş kapsamda değerlendirmek istedik. Böylelikle öğrencilerimizin yaşam kalitelerini yükseltmeye yönelik yapılabilecek iyileştirme planları ve özgün gereksinimleri tespit etmeye çalıştık.

Yöntem

Tanımlayıcı kesitsel desende planlanan çalışma Temmuz 2018 - Temmuz 2019 tarihleri arasında yapılmıştır. Çalışmanın evreni 2018-2019 eğitim-öğretim döneminde Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesi’nde öğrenim gören toplam 1080 öğrenciden oluşmuştur. Ders, staj ve klinik nöbet durumları göz önünde bulundurularak tüm tıp fakültesi öğrencilerine ulaşımdaki olası sorunlar dikkate alınmış, bu nedenle her sınıftan basit rastgele örneklem yöntemiyle seçilen  öğrencilere anket uygulanmıştır. Örneklem büyüklüğü Epi info programı ile, %95 güven aralığı, %80 güç, %5 hata payı ile 285 katılımcı olarak hesaplanmıştır. Toplamda 309 kişiye anket uygulanarak çalışmaya dahil edilmiştir. Çalışmaya katılmak için gönüllü olmayanlar, 18 yaş altı ve 30 yaş üstündeki öğrenciler çalışma dışı bırakılmıştır.

Çalışma öncesinde Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesi Dekanlığı ve Sağlık Bilimleri Üniversitesi Girişimsel Olmayan Araştırmalar Etik Kurulu’ndan (Karar no: 18/113, Değerlendirme Tarihi: 26.04.2018) gerekli izinler alınmıştır.

Anket uygulaması, ders aralarında anket formları dağıtılıp, çalışma hakkında gerekli açıklamalar yapılıp, öğrenciler doldurduktan sonra toplanarak yapılmıştır. 

Katılımcılara uygulanan anket formunun birinci kısmı öğrencilerin cinsiyet, yaş, sınıf, üniversite hayatına başlamadan önce yaşadığı yer, öğrencilik hayatında ikamet ettiği yer, burs alma durumu, beslenme alışkanlıkları, kronik hastalık varlığı, fiziksel egzersiz yapma, sanatsal etkinliklere katılma durumu gibi sosyodemografik bilgilerini sorgulayan 29 sorudan oluşurken; ikinci kısmı ise Dünya Sağlık Örgütü Yaşam Kalitesi Ölçeği- Kısa Formu Türkiye versiyonundan (WHOQOL BREF-Tr) oluşuyordu.

WHOQOL BREF-Tr ölçeği: Dünya çapında 15 merkezde yapılan pilot çalışmalar sonucu, 100 soruluk WHOQOL-100 ve arasından seçilen 26 sorudan oluşan WHOQOL-BREF oluşturulmuştur. Ölçek, biri genel algılanan yaşam kalitesi, diğeri algılanan sağlık memnuniyetinin sorgulandığı iki soruyla birlikte toplam 26 soru, fiziksel, psikolojik, sosyal ilişkiler ve çevresel alanlar olmak üzere 4 alandan meydana gelmiştir (6). Soruların cevapları 5’li Likert ölçeği üzerinden 1-5 puan şeklinde verilip, alan skorları 100 üzerinden puanlamaya çevrilmiştir. Anketin Türkçe geçerlilik güvenirliliği Eser ve ark. (7) tarafından gerçekleştirilmiştir. Türkçe versiyonuna 27. soru ilave edilmiş, bu soru çevre alan skorunda hesaplamaya katılmıştır. Bu yüzden çevre alan skoru “çevre-tr” olarak adlandırılır. Soruların son 15 gün dikkate alınarak cevaplanması istenmiştir.

WHOQOL-BREF ölçeği bir toplam puana sahip değildir, yani bütün alanların puanları toplanarak tek bir yaşam kalitesi puanına ulaşılamamaktadır. Ölçek ile dört alan puanı hesaplanmaktadır:

  1.  Fiziksel (bedensel) alan; günlük yaşam aktiviteleri, tıbbi bakıma ihtiyaç duyma durumu, yorgunluk, hareketlilik, ağrı, uyku, dinlenme ve iş kapasitesi gibi konuları değerlendirmektedir.
  2.  Psikolojik (ruhsal) alan; beden algısı, olumlu ve olumsuz düşünceler, kendine güven, dini ve kişisel inançlar, düşünme, öğrenme, hafıza ve konsantrasyon gibi konuları değerlendirmektedir.
  3.  Sosyal alan; kişiler arası ilişkiler ve sosyal desteği değerlendirmektedir.
  4.  Çevre alanı; maddi kaynaklar, fiziksel güvenlik, sağlık sosyal hizmetlerin erişilebilirliği ve kalitesi, ev çevresi, yeni bilgi ve becerilere ulaşabilme fırsatları, fiziksel çevre (kirlilik, gürültü, trafik, iklim) ve ulaşım konularını değerlendirmektedir (6).

Katılımcılardan elde edilen verilerin analizi SPSS (sürüm 22,0; SPSS, INC., Chicago, IL, ABD) istatistik paket programı kullanılarak yapıldı. Ölçümle elde edilen veri ortalama±standart hata olarak, gruplandırıl-mış veri ise sayı (yüzde) olarak ifade edildi. Ölçümle elde edilen verinin normal dağılıma uygunluğu Kolmogrov-Smirnov testi ile değerlendirildi. İkili gruplarda ölçümle elde edilen verinin karşılaştırılmasında Student t testi ve Pearson ki-kare testi, ikiden fazla grupta ölçümle elde edilen verinin karşılaştırılmasında One Way Anova analizi kullanıldı. Ölçümle elde edilen iki verinin birbirleri ile ilişkisinin değerlendirilmesinde Pearson Korelasyon Analizi kullanıldı. İstatistiksel anlamlılık düzeyi olarak p<0,05 kabul edildi.

Bulgular

Çalışmaya katılan öğrencilerin yaş ortalaması 22,47±2,31 (18-30) yıl idi. 309 katılımcının %34,3’ünü (n=106) kız öğrenciler oluşturmaktaydı. Gülhane Tıp Fakültesi’nde öğrenim gören toplam öğrencilerin de %30,9’u kız öğrencilerden oluştuğundan, benzer bir örneklem seçilmişti. Çalışmaya katılan öğrencilerin %18,1’i (n=56) birinci sınıf, %16,5’i (n=51) ikinci sınıf, %15,5’i (n=48) üçüncü sınıf, %10’u (n=31) dördüncü sınıf, %8,1’i (n=25) beşinci sınıf, %31,7’si (n=98) altıncı sınıfta eğitim görmekteydi. %90,3’ü (n=279) Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıydı (Tablo 1). 

Katılımcıların %69,3’ü (n=214) il merkezinde doğmuştu, %76,1’i (n=235) üniversiteye başlamadan önce il merkezinde yaşıyordu. Şu anda ise öğrencilerin %26,5’i (n=82) ailesi ile birlikte yaşarken, %37,5’i (n=116) öğrenci evinde, %36’sı (n=111) öğrenci yurdunda kalmaktaydı (Tablo 1). Öğrencilere yaşadıkları yerde ders çalışmaya uygun ortamlarının varlığı sorulduğunda %69,9’u (n=216) “evet” yanıtını vermişti.

Anketimize katılanların %61,8’i (n=191) ayda bir ya da birkaç kez sanatsal etkinliklere (sinema, tiyatro vb.) katıldıklarını ifade ettiler. Öğrencilerin %72,2’si (n=223) burs ve/veya intörn maaşı almaktaydı.

Tablo 1. Katılımcıların demografik özelliklerinin dağılımı

Cinsiyet

n

%

Kadın

106

34,3

Erkek

203

65,7

Sınıf

1

56

18,1

2

51

16,5

3

48

15,5

4

31

10

5

25

8,1

6

98

31,7

Vatandaşlık

TC

279

90,3

Yabancı

30

9,7

Doğum Yeri

İl merkezi

214

69,2

İlçe merkezi/Köy

95

30,8

Üniversiteye Başlamadan Önce Yaşanılan Yer

İl merkezi

235

76,1

İlçe merkezi/Köy

74

23,9

İkamet

Aile ile birlikte

82

26,5

Öğrenci evinde

116

37,5

Yurtta

111

36

 

WHOQOL BREF-Tr ölçeğinin güvenilirlik tahmini Cronbach’s alfa kullanılarak hesaplandı (α=0,817). Genel yaşam kalitesi ve sağlıktan memnuniyet dışındaki 4 alan skorunun ortalamaları, minimum–maksimum değerleri ve Cronbach’s alfa hesapları Tablo 2’de gösterilmiştir. Fiziksel sağlık alan skoru en yüksek ortalamaya sahipken, onu çevre-tr ve psikolojik alan skorları takip etmektedir. Genel yaşam kalitesini sorgulayan sorunun puan ortalaması 3,43±0,789 olarak hesaplanırken, sağlıktan memnuniyetin sorgulandığı sorunun puan ortalaması 3,83±0,732 olarak hesaplanmıştır (Tablo 2).

 

Grafik 1. Sınıfların alan skorlarının karşılaştırılması

Tablo 2. WHOQOL BREF-Tr alan skorları ile genel yaşam kalitesi ve sağlıktan memnuniyet puanları     

 

  1. ±SS*

Min. - Maks.**

Cronbach’s alfa

Fiziksel Sağlık

70,480±13,829

21,43 - 100

0,773

Psikolojik

62,001±16,788

12,50 - 100

0,762

Sosyal İlişkiler

61,650±18,143

0 - 100

0,810

Çevre -Tr

63,865±13,346

6,25 - 100

0,766

Genel Yaşam Kalitesi

3,43±0,789

1-5

-

Sağlıktan Memnuniyet

3,83±0,732

1-5

-

*Ort. ±SS: Ortalama ± standart sapma; **Min.-Maks.: Minimum – Maksimum değerleri

 

Genel yaşam kalitesi ve sağlıktan memnuniyeti sorgulayan iki genel sorunun puan ortalamaları, WHOQOL BREF-Tr alan skorları ile karşılaştırıldığında pozitif korelasyon gösterdikleri tespit edildi (Tablo 3).

 

Tablo 3. WHOQOL BREF-Tr dört alan skoru ile iki genel soru skorları arasındaki korelasyon

 

Fiziksel Sağlık

Psikolojik

Sosyal İlişkiler

Çevre -Tr

Genel Yaşam Kalitesi

0,324

0,395

0,295

0,509

Sağlıktan Memnuniyet

0,465

0,409

0,234

0,442

Not: Tüm korelasyonlarda p<0,01 ile istatistiksel olarak anlamlıydı.

 

Katılımcıların demografik verileri ile WHOQOL BREF-Tr alan skorları karşılaştırıldığında erkek öğrencilerin, 2. sınıf öğrencilerinin (Grafik 1), ailesi ile birlikte yaşayan öğrencilerin, üniversiteye başlamadan önce il merkezinde yaşayan öğrencilerin, yaşadığı yerde ders çalışmaya uygun ortamı olan öğrencilerin farklı alanlardaki skorlarında istatistiksel olarak anlamlı derecede farklılıklar bulundu. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan öğrenciler ile yabancı öğrencilerin alan skorları arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılık tespit edilmedi (Tablo 4). 

Tablo 4.  Katılımcıların demografik özellikleri ile alan skorlarının karşılaştırması-1

 

Fiziksel Sağlık

Psikolojik

Sosyal İlişkiler

Çevre -Tr

Cinsiyet

Kadın

67,99±14,07

60,45±16,04

62,73±16,79

65,35±11,66

Erkek

71,78±13,55

62,80±17,14

61,08±18,82

63,08±14,11

p

0,022

0,243

0,448

0,155

Sınıf

1

68,17±15,14

62,79±16,39

60,11±18,91

65,06±13,15

2

63,86±13,26

56,12±17,12

58,98±18,54

62,68±11,51

3

72,39±12,88

66,84±12,48

64,06±17,20

66,08±12,39

4

70,62±15,31

59,94±21,20

63,44±17,70

64,31±14,10

5

74,14±11,76

62,00±16,24

64,66±15,82

63,37±14,80

6

73,32±12,64

62,88±16,71

61,39±18,74

62,69±14,25

p

0,001

0,048

0,648

0,702

Vatandaşlık

Türkiye Cumhuriyeti

70,43±13,74

61,39±16,76

61,76±18,10

63,86±13,21

Yabancı Uyruklu

70,95±14,82

67,63±16,25

60,55±18,81

63,85±14,71

p

0,845

0,053

0,729

0,996

İkamet

Aile ile birlikte

68,94±13,98

57,41±17,17

62,29±18,43

63,22±14,03

Öğrenci evinde

72,56±13,09

62,71±16,15

62,57±17,21

64,19±12,87

Yurtta

69,43±14,30

64,63±16,60

60,21±18,92

63,99±13,41

p

0,117

0,010

0,578

0,874

Üniversiteye Başlamadan Önce Yaşanılan Yer

İl merkezi

71,33±12,98

61,57±16,34

61,95±17,71

65,25±12,68

İlçe merkezi/Köy

67,76±16,02

63,34±18,18

60,69±19,53

59,45±14,47

p

0,083

0,431

0,605

0,001

Yaşadığı Yerde Ders Çalışmaya Uygun Ortam Varlığı

 

Evet

71,84±13,36

62,92±16,14

63,31±17,55

65,42±12,53

Hayır

63,03±17,46

49,37±20,91

54,58±23,01

56,56±17,79

p

0,007

0,001

0,040

0,004

 

Katılımcılardan fiziksel aktivite yapanların fiziksel sağlık, psikolojik ve çevre-tr alan skorları istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek bulundu (sırasıyla p<0,001, p<0,001, p<0,001). Erkek öğrencilerin %56,2’si (n=114) fiziksel aktivite yaparken, kadın öğrencilerin %38,7’si (n=41) fizik aktivite yapıyordu. Erkeklerin istatistiksel olarak kadın öğrencilerden daha fazla fiziksel aktivite yaptıkları tespit edildi (p<0,004). Tiyatro, sinema gibi sanatsal etkinliklere katılan öğrencilerin de tüm alan skorları, katılmayan öğrencilerden istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksekti (fiziksel sağlık p=0,012, psikolojik p=0,048, sosyal ilişkiler p<0,001, çevre-tr p=0,029). Tütün kullanımı, kronik hastalık varlığı, sağlık güvencesinin SGK olup olmaması, burs ve/veya intörn maaşı alma ile WHOQOL BREF-Tr alan skorları arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar tespit edilmedi (Tablo 5).

Tablo 5. Katılımcıların demografik verileri ile alan skorlarının karşılaştırması-2

 

Fiziksel Sağlık

Psikolojik

Sosyal İlişkiler

Çevre -Tr

Fiziksel Aktivite

Yapanlar

73,82±13,59

66,85±15,74

63,49±18,66

67,25±13,14

Yapmayanlar

67,11±13,27

57,11±16,43

59,79±17,46

60,45±12,69

p

0,000

0,000

0,073

0,000

Tütün Kullanımı

Kullananlar

72,94±11,47

63,06±16,69

63,55±16,07

64,45±13,49

Kullanmayanlar

69,90±14,28

61,75±16,83

61,20±18,59

63,72±13,33

p

0,129

0,589

0,370

0,704

Kronik Hastalık Varlığı

Var

67,11±13,02

58,68±14,79

59,37±15,60

59,11±10,93

Yok

70,76±13,87

62,28±16,93

61,84±18,35

64,26±13,46

p

0,215

0,314

0,523

0,065

Sağlık Güvencesi

SGK

70,80±13,32

61,63±16,25

62,53±17,56

64,35±12,35

SGK dışı 

69,29±15,55

63,30±18,66

58,45±19,91

62,08±16,41

p

0,429

0,472

0,104

0,294

Burs/Maaş Alma Durumu

Alan

70,88±13,89

61,82±17,04

61,50±18,05

63,25±13,44

Almayan

69,43±13,68

62,45±16,20

62,01±18,46

65,44±13,03

p

0,410

0,770

0,827

0,192

Sanatsal Etkinliklere Katılım

Evet

72,02±1348

63,48±16,19

64,83±16,49

65,16±12,82

Hayır 

67,97±14,06

59,06±17,51

56,49±19,52

61,75±13,93

p

0,012

0,048

0,000

0,029

Katılımcıları yeme davranışları ile WHOQOL BREF-Tr alan skorları karşılaştırıldığında her gün kahvaltı yapan öğrencilerin, üç öğün düzenli yemek yiyen öğrencilerin, öğünlerinde hayvansal gıdalara yer veren öğrencilerin, meyve-sebze tüketen öğrencilerin, abur-cubur tüketmeyen öğrencilerin ve öğünlerini pratik gıdalar ile geçiştirmeyen öğrencilerin farklı alan skorları istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek bulundu (Tablo 6).

Tablo 6. Katılımcıların yeme davranışlarına göre WHOQOL BREF-TR alan skorlarının karşılaştırılması

 

Fiziksel Sağlık

Psikolojik

Sosyal İlişkiler

Çevre-Tr

Her gün kahvaltı yapma 

Evet

72,47±14,05

64,71±16,28

62,76±19,11

66,14±12,27

Hayır

69,10±13,53

61,13±16,91

60,88±17,45

62,29±13,85

p

0,035

0,018

0,371

0,012

Üç öğün düzenli yemek yeme 

Evet

72,03±13,49

65,37±15,32

64,59±16,82

66,73±12,00

Hayır

69,36±13,99

59,58±17,40

59,53±18,79

61,80±13,89

p

0,094

0,002

0,015

0,001

Öğünlerinde hayvansal gıdalara yer ver verme

Evet

72,49±13,13

63,98±16,28

63,05±17,55

66,22±12,50

Hayır

68,39±14,25

59,95±17,10

60,19±18,67

61,43±13,78

p

0,009

0,034

0,166

0,002

Meyve-sebze tüketme

Evet

73,01±13,17

63,18±15,99

65,20±16,96

64,88±12,85

Hayır

69,32±13,99

61,45±17,14

60,02±18,46

63,39±13,57

p

0,029

0,402

0,020

0,365

Abur-cubur tüketme

Evet

66,69±13,31

58,72±16,45

58,55±19,21

60,09±13,73

Hayır

71,67±13,80

63,03±16,79

62,62±17,72

65,05±13,02

p

0,007

0,054

0,093

0,005

Öğünlerini pratik gıdalar ile geçiştirme

Evet

69,19±14,34

59,59±15,96

60,71±16,64

61,32±13,49

Hayır

71,21±13,51

63,36±17,12

62,18±18,96

65,30±13,07

p

0,219

0,058

0,495

0,012

Tartışma

WHOQOL BREF-Tr ölçeğinin güvenilirlik tahmini için bakılan Cronbach’s alfa skoru, ölçeğin tıp fakültesi öğrencilerinin değerlendirilmesinde güvenilir olduğunu göstermiştir. Katılımcılar genel yaşam kalitelerini iyi ve sağlıklarından duydukları memnuniyeti yüksek olarak derecelendirmişlerdir. Genel yaşam kalitelerini ve sağlıktan memnuniyetlerini daha iyi derecelendiren öğrencilerin WHOQOL BREF-Tr alan skorları da daha yüksek puana sahip olma eğilimindedir. Uygun ders çalışma ortamına sahip olan, fiziksel aktivite yapan, sanatsal etkinliklere katılan öğrencilerin farklı alan skorları istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek bulunurken; ailesi ile birlikte yaşayan öğrencilerin psikolojik alan skorları istatistiksel olarak anlamlı derecede düşük bulunmuştur. 

WHOQOL BREF-Tr alan skorlarının ortalamaları karşılaştırıldığında fiziksel sağlık alan skorunun, diğer üç alan ortalamasından çok daha yüksek olduğu görülmektedir. Bu durum fiziksel sağlığın yaşam kalitesine katkısının daha fazla olduğunu göstermektedir. Erkeklerden fiziksel aktivitede bulunan ve beslenmesine dikkat eden öğrencilerin fiziksel sağlık alan skorları istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek bulunmuştur. Literatürde konuyla ilgili yapılan birçok çalışmada erkek öğrencilerin fiziksel sağlık skorları kadın öğrencilerden daha yüksek bulunmuştur (4,5,8). Benzer şekilde Zhang ve ark.’nın (8) tıp fakültesi öğrencileri ile yaptıkları çalışmada fiziksel aktivite yapanların fiziksel sağlık alan skorları daha yüksek bulunmuştur. Düzenli beslenme ve fiziksel aktivitenin, fiziksel sağlığa olumlu etkileri beklenilen bir sonuçtur. Erkek öğrencilerin fiziksel sağlık skorlarının daha yüksek tespit edilmesinin nedeni, daha fazla fiziksel aktivitede bulunmaları olabilir. Diğer taraftan ikinci sınıf öğrencilerinin fiziksel sağlık alan skorları diğer sınıf öğrencilerinden oldukça düşük tespit edilmiştir. Fiziksel sağlık alanı dinlenme, yorgunluk, uyku ve iş kapasitesi gibi konuları içermektedir. Tıp fakültesi ikinci sınıfta öğrencilerin derslerinin yoğunluklarının artması bu alandaki skorlarını etkilemiş olabilir. Çin’de yapılan çalışmada ise üçüncü sınıf öğrencile-rinde benzer bir düşüklük tespit edilmiş ve bu durum onların eğitim sistemindeki farklılığa bağlanmıştır (8).

Çalışmamızda ailesi ile birlikte yaşayan öğrencilerin psikolojik alan skorları, öğrenci evinde ve yurtta kalan öğrencilerden daha düşük tespit edilmiştir. Brezilya’da yapılan bir çalışmada ailesi ile birlikte yaşayan öğrenciler ile diğer öğrenciler arasında yaşam kaliteleri açısından fark bulunmamıştır (9). Belgrad’da yapılan bir çalışmada ise ailesi ile birlikte yaşayan öğrencilerin yaşam kaliteleri daha yüksek bulunmuştur (10). Bulgularımızın dünya literatüründen farklı çıkmasının sebebi, ataerkil bir toplum yapısına sahip olmamız olabilir. Öğrencilerin erişkin yaş döneminde olmalarına rağmen, ailelerin çocukları üzerinde fazla koruyucu tutum sergilemeleri, psikolojik alan puanlarının düşük çıkmasının sebebi olabilir. Diğer taraftan üniversiteye başlamadan önce il merkezinde yaşayan öğrencilerin, ilçe veya köyde yaşayan öğrencilerden çevre-tr alan skorları daha yüksektir. Başka bir çalışmada ise kentte yaşayan öğrencilerin fiziksel sağlık ve sosyal ilişkiler alan skorlarının yüksek olduğu gösterilmiştir (8). Bu durum bize kırsal kesimden, şehir merkezine öğrenim görmek için gelen öğrencilerin adaptasyonlarının daha zor olduğunu ve özellikle bu öğrencilerin üniversite hayatına adaptasyonu için çalışmalar yapılması gerektiğini göstermiştir. Yaşadığı yerde ders çalışmaya uygun ortama sahip olan öğrencilerin ise tüm alan skorlarının yüksek tespit edilmesi beklediğimiz bir sonuçtur. Uygun koşullarda ders çalışabilen öğrencinin akademik başarısı da yükselecek, bu durum yaşam kalitesini arttıracaktır. Akademik performansı daha yüksek olan tıp fakültesi öğrencilerinin yaşam kalitesinin arttığı yapılan bir çalışmada gösterilmiştir (11).

Yaptığımız çalışmada öğrencilerin uyruğu ile yaşam kalitesi alan skorları arasında herhangi bir anlamlı farklılık tespit edilmedi. Amerika’da yapılan çok merkezli bir çalışmada azınlık tıp fakültesi öğrencilerinin yaşam kalitelerinin daha düşük olduğu tespit edilmiştir (12). Henning ve ark.’nın (13) yaptığı çalışmada ise yerli öğrencilerin sosyal ilişkiler ve çevre alan skorlarının daha yüksek olduğu gösterilmiş-tir. Bizim çalışmamızda böyle bir fark çıkmamasının sebebi, yabancı öğrenci sayısının az olması olabilir.

Her ay sinema, tiyatro gibi sanatsal etkinliklere katılan öğrencilerin her dört alanda da yaşam kalitesi puanları, katılmayanlara göre yüksek bulunmuştur. Bu durum öğrencilik hayatındaki bu tür faaliyetlerin önemini göstermektedir. Üniversiteler bünyesinde tiyatro, müzik festivalleri düzenlenmesi ve etkinlik kulüpleri açılarak, öğrencilerin ilgi alanlarına göre bu gruplara katılımlarının sağlanması, öğrencilerin yaşam kalitelerini arttırabilir. Ankara Üniversitesi öğrencileriyle yapılan bir çalışmada da bu tür sanatsal gruplara katılan öğrencilerin farklı alanlarda yaşam kalitesi skorları artmış olarak bulunmuştur (14). 

Çalışmaya katılan öğrencilerin beslenme alışkanlıkları sorgulandığında, her gün kahvaltı yapan, üç öğün düzenli yemek yiyen, öğünlerinde hayvansal gıdalara yer veren, düzenli meyve-sebze tüketen, abur-cubur tüketmeyen ve öğünlerini pratik gıdalar ile geçiştirmeyen öğrencilerin farklı alan skorlarının daha yüksek olduğu görüldü. Düzenli ve sağlıklı beslenmenin bedensel ve ruhsal sağlık üzerine etkisi bilinen bir gerçektir. Literatürdeki çalışmalarda da bunu desteklemektedir (14-16). Öğrencilerin daha sağlıklı yiyeceklere kolaylıkla ulaşmalarını sağlamak yaşam kalitelerini arttırmada önemli bir yer tutacaktır.   

Tıp fakültesi öğrencilerinin yaşam kalitesi ve bunu etkileyen faktörleri belirlemek istediğimiz çalışmamız tek merkezde yürütülmüştür. Farklı sınıflarda anket uygulamaları yapılmış, ancak 4. ve 5. sınıflar farklı bölümlerde staj yaptıkları için onlara ulaşım oranları düşük kalmıştır. 6. sınıf öğrencilerinin Aile Hekimliği stajı olduğu için katılımcıların %30’dan fazlasını oluşturmuşlardır. Bu durumlar genel popülasyonun yansıtılması açısından çalışmanın kısıtlılıklarını oluşturmuştur. Tütün kullananların, kronik hastalığı olanların yaşam kalitesi alan skorlarında anlamlı farklılıklarının bulunmamasının sebebi, bu öğrencilerin sayılarının az olması olabilir. Daha güvenilir sonuçlar elde etmek için daha fazla merkezde, daha çok öğrenci ile çalışmaların yapılmasına ihtiyaç vardır.

Sonuç

Tıp fakültesi öğrencilerinin yaşam kalitesini incelemek ve yaşam kalitesi ile ilişkili faktörleri çok boyutlu ve geniş kapsamda değerlendirmek istediğimiz çalışmamızda cinsiyetin, sınıfın, ikamet edilen yerin, yaşanılan yerde ders çalışmaya uygun ortamının bulunmasının, fiziksel aktivite yapmanın, sanatsal etkinliklere katılmanın, düzenli ve sağlıklı beslenmenin yaşam kalitesine etki ettiğini saptadık. 

Bu öğrencilerin yaşam kalitelerini arttırmak için, ders programlarında düzenleme yapılarak, yoğun ders programının olduğu yılların 6 yıl içerisine eşit olarak dağıtılması sağlanmalı, öğrencilerin barınma ihtiyaçlarını karşılayacak iyileştirici çalışmalar yapılıp, her öğrencinin kaldığı yerde ders çalışmaya uygun ortamlar oluşturulmalıdır. Üniversiteye yeni başlayan ve özellikle kırsal kesimden gelen öğrencilerin yeni hayatlarına adaptasyonları için oryantasyon programları düzenlenmelidir. Öğrencilere düzenli fiziksel aktivite yapabilecekleri alanlar sağlanmalı, ilgi alanlarına göre katılımda bulunabilecekleri müzik, tiyatro, farklı spor alanlarını içeren kulüpler kurulmalıdır. Sağlıklı ve düzenli beslenmelerine katkıda bulunabilecek imkanlar sağlanmalı, üniversiteler bünyesinde uygun fiyatlı yemekhaneler ve kafeteryalar açılmalıdır.

 

Kaynaklar

  1. Yükseköğretim Bilgi Yönetim Sistemi [internet]. Yükseköğretime geçiş istatistikleri 2019 [cited 2019 Oct 16]. Available from: https://istatistik.yok.gov.tr/.
  2. Doğan T. Üniversite Öğrencilerinin İyilik Halinin İncelenmesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2004.    
  3. World Health Organization [internet]. WHOQOL: measuring quality of life [cited 2019 Oct 15]. Available from: https://www.who.int/healthinfo/survey/whoqol-qualityoflife/en/
  4. Henning MA, Krägeloh CU, Hawken SJ, Zhao Y, Doherty I. The quality of life of medical students studying in New Zealand: a comparison with nonmedical students and a general population reference group. Teaching and Learning In Medicine 2012;24(4):334-40.
  5. Chazan ACS, Campos MR, Portugal FB. Quality of life of medical students at the State University of Rio de Janeiro (UERJ), measured using WHOQOL-BREF: a multivariate analysis. Ciencia & Saude Coletiva 2015;20(2):547-56.
  6. World Health Organization [internet]. WHOQOL-BREF: introduction, administration, scoring and generic version of the assessment [cited 2019 Oct 15]. Available from: https://www.who.int/mental_health/media/en/76.pdf?ua=1
  7. Eser E, Fidaner H, Fidaner C. WHOQOL-100 veWHOQOL-BREF’in psikometrik özellikleri. 3P Dergisi 1999;(Ek):23-41. in Turkish.
  8. Zhang Y, Qu B, Lun S, Wang D, Guo Y, Liu J. Quality of life of medical students in China: a study using the WHOQOL-BREF. PloS One 2012;7(11):e49714.
  9. Paro HBMS, Morales NMO, Silva CHM, Rezende CHA, Pinto RMC, Morales RR, et al. Health‐related quality of life of medical students. Medical Education 2010;44(3):227-35.
  10. Pekmezovic T, Popovic A, Tepavcevic DK, Gazibara T, Paunic M. Factors associated with health-related quality of life among Belgrade University students. Quality of Life Research 2011;20(3):391-7.
  11. Shareef MA, AlAmodi AA, Al-Khateeb AA, Abudan Z, Alkhani MA, Zebian SI, et al. The interplay between academic performance and quality of life among preclinical students. BMC Medical Education 2015;15(1):193. doi: 10.1186/s12909-015-0476-1.
  12. Dyrbye LN, Thomas MR, Huschka MM, Lawson KL, Novotny PJ, Sloan JA, et al. A multicenter study of burnout, depression, and quality of life in minority and nonminority US medical students. Mayo Clin Proc 2006;81(11):1435-42. doi: 10.4065/81.11.1435.
  13. Henning MA, Krägeloh C, Moir F, Doherty I, Hawken SJ. Quality of life: international and domestic students studying medicine in New Zealand. Perspectives on Medical Education 2012;1(3):129-42.
  14. Kilimci HBK. Ankara Üniversitesinin Dört Fakültesinde 2. ve 3. Sınıf Öğrencilerinin Yaşam Kalitesi ve İlişkili Faktörler [Uzmanlık Tezi] Ankara: Ankara Üniversitesi, 2016.
  15. Tözün M, Sözmen MK, Babaoğlu AB. Türkiye’nin batısında bir üniversite’nin sağlık ile ilişkili okullarında beslenme alışkanlıkları ve bunun obezite, fizik aktivite ve yaşam kalitesi ile ilişkisi. Türk Dünyası Uygulama Ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi 2017;2(1):1-16.
  16. Schnettler B, Miranda H, Lobos G, Orellana L, Sepúlveda J, Denegri M, et al. Eating habits and subjective well-being. A typology of students in Chilean state universities. Appetite 2015;89:203-14. doi: 10.1016/j.appet.2015.02.008.

How to cite / Atıf için: Böcek Aker E, Doğaner YÇ, Aydoğan Ü. Tıp fakültesi öğrencilerinde yaşam kalitesi ve ilişkili faktörler. Euras J Fam Med 2020;9(3):154-62. doi:10.33880/ejfm.2020090306.


Download Full Text Add to Favorites